राजा तदा स्वैः मन्त्रिभिः सखिभिश्च सह समागतः मधुराणि फलानि सर्वेभ्यः भोक्तुम् आज्ञापयत्। तानि फलानि यानि तपस्विभिः समानीयानि, तानि मम दत्तानि इति राजा न्यवेदयत्; ततः सः मन्त्रिभिः सह तानि फलानि भोक्तुम् इच्छन् अभवत्। किन्तु ऋषेः वचनेन च विधिना च बद्धः सः राजा तद् एव फलम् अश्नन् यत्र सर्पः स्थितः आसीत्। तदा सः फलम् अश्नन्, अल्पः कृमिः, कृष्णनेत्रः ताम्रवर्णश्च, शौनक, तत्र प्रादुरभवत्। राजा तम् आदाय मन्त्रिभ्यः उवाच— "अस्तं गच्छति सूर्ये, अद्य विषस्य मे भीः नास्ति।" किन्तु सत्यवाक्यः सः ऋषिः उक्तवान्— "एषः कृमिः मां दंशयिष्यति; तक्षकः नाम भूत्वा कार्यम् सम्पद्यते।" तदा मन्त्रिणः कालप्रेरिताः तम् अन्वगच्छन्; सः राजा उक्त्वा तं कृमिं ग्रीवायाम् स्थापयामास। मृत्युम् इच्छन् मूर्च्छितः सः हसितः शीघ्रं कृमिं स्थापयामास; तस्य हास्यम् कुर्वतः एव तक्षकः तम् ग्रीवायाम् वेष्टयित्वा बभूव। फलात् निर्गत्य, यथोक्तं राज्ञे, तक्षकः सर्पाधिपः तम् वेष्टयित्वा उच्चैः ननाद, भूमिपालम् तीक्ष्णदंष्ट्रेण अदंशत्। तं तथा वेष्टितं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः शोकविक्लवा मुखानि कृत्वा महान् शोकवशात् रुरुदुः। ततः सर्पं दृष्ट्वा मन्त्रिणः पलायिताः; दिवि विचरन्तं तं अद्भुतं सर्पं निरीक्ष्य विस्मिताः अभवन्। ते तक्षकं सर्पश्रेष्ठम्, पद्मसन्निभं, व्योम्नः सीम्नि स्थितम्, विलोक्य दुःखेन पीडिताः अभवन्। ततः स तद् गृहं, सर्पविषाग्निना दीप्तम्, भयात् परित्यज्य, सर्वतः पलायमानैः, विद्युता आहतं यथा, पतितम्। तक्षणात् राज्ञः तक्षकबलवशे पतिते, सर्वे शौचादिकानि क्रियाः सम्पन्नाः; शुद्धात्मा ब्राह्मणः, राजपुरोहितः, मन्त्रिणश्च तद् अकुर्वन्। ततः सर्वे नगरवासिनः समागत्य तस्य पुत्रं बालकम् एव राजानम् अभिषिच्य, जनमेजयम्, कुरूणाम् अग्रण्यं, रिपुघ्नम्, स्वराज्ये स्थापयामासुः। स बाल एव स राजा, उत्तमधिः, मन्त्रिभिः पुरोहितैश्च सह, पूर्ववत् महात्मना पितामहेन यथा, राज्यं पालयामास। ततः तम् शत्रुनिग्रहम् राजानम् दृष्ट्वा, तस्य मन्त्रिणः सुवर्णवर्माणं काशिराजं उपागम्य, तस्य कन्यां वंशवृद्धये याचितवन्तः। तदा सः राजा धर्म्यं विचिन्त्य, सुन्दरां कन्यां कुरुषु श्रेष्ठाय दत्तवान्; तां लब्ध्वा सः राजा अन्यासु न मनः अकुर्वत्। हृष्टचित्तः वीर्यवान् राजा सरःसु काननानि च विहृत्य, पूर्वं पुरूरवा इव उर्वशीं लब्ध्वा यथा, हृष्टः अभवत्। वपुष्टमा धर्मज्ञा पतिव्रता च, शोभायुक्ता, राजानम् प्राप्य, अन्तःपुरस्त्रीणां रमया इव सुखकाले तम् आनन्दयामास। एवमेव तस्मिन् काले, महातपाः जरत्कारुः, अनिकेतः, पृथिवीं विचरन्, सर्वतीर्थानि उपसर्पन्, तपसा कर्शितः, पवित्रेषु स्थलेषु स्नात्वा, कठिनव्रतानि आचरन्। सः वाताहारः, अन्नरहितः, प्रतिदिनं क्षयमाणः, पितॄन् पाताले शीर्ष्णा अधोमुखान् विलोकयामास। ते एकस्मिन् शुष्के तृणकाण्डे शेषे स्थिताः, छिद्रे मूषकनिवासे, मूषिकेन शनैः शनैः तस्य मूलस्य छेदः क्रियते स्म। कृशाः दुःखिताः, अन्नरहिताः, स्वसंरक्षणे आकाङ्क्षन्तः, सः तान् उपगम्य, स्वयम् अपि दुःखितवत्, तान् संबोधितवान्— "के यूयं तृणकाण्डे लीनाः, अस्मिन दुर्बले मूले, मूषकेन छिद्रनिवासिना कृच्छ्रं कृते?" इति। "एषः एकः एव मूलशेषः अपि तीक्ष्णदंष्ट्रेण मूषकेन शनैः उपश्यमानः। शीघ्रं सः अपि छिद्यते; तदा यूयं सर्वे अस्मिन् पाताले पतिष्यथ। यूयं अधोमुखाः दुःखेन पतिताः दृष्ट्वा, मयि दुःखम् उत्पन्नम्; किं प्रियम् अहम् वः करवानि?" "द्रुतं वदत यदि त्रैपादिकेन, तृतीयेन, अर्धेन वा तपोबलस्य, एषः आपदः परिह्रियताम्। अथवा, यदि इच्छथ, मम सम्पूर्णेन तपोबलः यूयं त्रायध्वम्; यथेष्टं क्रियताम्।" ते ऊचुः—"कथमपि त्वं ब्रह्मचर्ये स्थितः अस्मान् त्रातुम् इच्छसि? एषः धर्मः न सिध्यति, न च तपोबलः ब्राह्मणस्य अपि।" "किं तपसोऽपि फलं अस्ति वा नास्ति? वंशविनाशात् वयम् पापे नरके पतामः।" "स्मर्यते हि पितामहेन प्रजननं धर्मः श्रेष्ठतमः इति; किन्तु वयं तत्र लीनाः, न च ज्ञानमपि दृश्यते। येन त्वं लोके पुरुषत्वेन प्रसिद्धः, न च त्वाम् अवगच्छामः; त्वम् एव वयं पितरः दुःखिता दुःखार्ता च।" "दया च मे जाताऽस्ति, द्विजश्रेष्ठ, शृणु; वयं यायावराः नाम, कठिनव्रतानां ऋषयः। वंशविनाशात् लोके पतिताः, तपोबलं नष्टम्; न च वयं सन्ततिं लब्धुम्।" "अद्य एकः एव वंशजोऽस्ति, स अपि नष्टसमः; दुर्भाग्येषु सः अल्पभाग्यः, सः एव तपोबलं समाश्रितवान्।" "सः एव जरत्कारुः नाम, वेदवेदाङ्गपारगः, जितेन्द्रियः, महात्मा, दृढव्रतः, महातपाः। तस्य तपो लोभेन वयं दुःखमापन्नाः; न च तस्य पत्नी, न पुत्रः, न च बान्धवः।" एवं सः महर्षिः जरत्कारुः स्वपितॄन् दुःखार्तान् दृष्ट्वा, तेषां दुःखमपि श्रुत्वा, तानि वचनानि शान्तभावेन शुश्राव।