भीष्म, द्रोण, शारद्वत, कृप, विदुर इत्यादिवर्गं त्यक्त्वा, कौरवाणां आपत्तिः सञ्जाताऽस्मिन् संग्रामे क्षत्रियाः परस्परद्वेषे दग्धाः। पाण्डवाणां जयेन, दुर्योधन, कर्ण, शकुनि च युष्माकं महाप्रभवेन ज्ञात्वा, धृतराष्ट्रः दीर्घविचारं कृत्वा संजयम् इदं वाक्यम् अभाषत्: "सञ्जय, यद् अहं वदामि तद् सर्वं श्रूष्व, मा च तस्मिन् कृते कश्चित् अपमानं कुरु।" "त्वं ज्ञाता, बुद्धिमान्, चित्तविज्ञः च, अहं तु संग्रामस्य स्पर्धां न इच्छामि, न च स्वजनविनाशे हर्षं अनुभवामि।" अहं स्वपुत्राणां च पाण्डवाणां च भेदं न करोमि; किन्तु मम पुत्राः, क्रोधेन युक्ताः, मां दुरात्मा मन्यन्ते, यद्यपि अहं वृद्धः। पुत्राणां प्रति मम स्नेहात्, अहं अन्धः सन् अपि सहिष्णुः, दुर्योधनस्य मूढता सह समन्वितः च। राजसूये, पाण्डवस्य महाकान्तिम्, तस्य राजसिंहासनम् अवलोक्य, मम पुत्रः लज्जितः अभवत्। पाण्डवेषु युद्धे पराजितः, क्षत्रियः सन्, तेन हृदयम् न ददाति, एषः यशः न प्राप्नुयात्। गान्धारराजेन सह चित्तं विकृत्य, तेन कपटकौशल्यं क्रीडितं, यद् यद् अहं तत्र जातं, सञ्जय, तद् श्रूष्व। यदा अहं श्रुतवान् युधिष्ठिरः शत्रुः चातुर्वेदिकं चक्रं गृहीत्वा, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् अरजुनः धनुषं गृहीत्वा लक्ष्यं पातयति, कृष्णः च सर्वेन्द्राणां समक्षं प्राप्यते, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् सुभद्राऽवधीतः अरजुनेन, तथा च द्वौ वृष्णिवीरौ इन्द्रप्रस्थं गत्वा, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् अरजुनः देवतायाः राजं दिव्यशरैः प्रतिहतवान्, अग्निः च खाण्डवे तुष्टः, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् पाण्डवाः लाक्षागृहेन पलायिताः, विदुरः च तेषां हिताय साहाय्यं कृतवान्, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् द्रौपदी विजयिता, यदा अरजुनः लक्ष्यं विदारितम्, पञ्चालाः च पाण्डवाः च संयुक्ताः, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् भीमसेनः जरासंधं, मगधानां प्रमुखं, एककृत्य हतवान्, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् पाण्डवाः पृथिव्यां सर्वे राजानः पराजिताः, राजसूययज्ञं च कृतम्, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् द्रौपदी, रोदन्ती, सभा मध्ये अपद्रविता, एकवस्त्रधारिणी, चक्रवर्ती च, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् मूढदुश्शासनः तत्र वस्त्राणां समूहं संचितवान्, यदा च दुश्शासनः तं न समाप्तवान्, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् युधिष्ठिरः शकुनिना क्रीडायां पराजितः, राज्यं च हृतं, अनन्यपुत्रैः सह गत्वा, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् पाण्डवाः, धर्मेण सह वनं गत्वा, कष्टानि भोगन्तः, युधिष्ठिरस्य प्रेमात्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् युधिष्ठिरः वनवासे, सह सहस्त्राणां ब्राह्मणानां, यद् भिक्षां प्राप्यते, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् पाण्डवाः, वनवासे, प्राचीनमहर्षिभिः सह, मित्रतां प्राप्य, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् धनञ्जयः, स्वर्गे, इन्द्रात् दिव्यास्त्राणि प्राप्य, तानि च सम्यग् अवगते, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् कालकाकेयाः, पौलमाः च, देवेषु अपि अजयाः, अरजुनेन पराजिताः, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् पाण्डवः, चक्रवर्ती, आसुराणां विनाशाय गत्वा, इन्द्रलोकात् सफलः प्रत्यागच्छत्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् पाण्डवः, लोमशेन सह तीर्थयात्रां प्रारभते, ब्रिहदश्वात् क्रीडायाः रहस्यं प्राप्य, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् भीमा च अन्यपुत्राः, वैस्रवणं तत्र, यत्र मनुष्याणां गन्तव्यं नास्ति, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् गोक्षेत्रे, मम पुत्राः गन्धर्वैः पकृताः, अरजुनः च तान् विमोचयति, कर्णस्य च ज्ञानप्रेमात्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् युधिष्ठिरः, सञ्जय, धर्मरूपेण यक्षं समागच्छति, यः तं सम्पूर्णतः प्रश्नानां सम्यक् पृष्टवान्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् मम जनाः पाण्डवाः, विराटराज्ये गुप्ताः, कृष्णेन सह, न ज्ञाताः, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् भीमसेनः, युद्धे, किचकं, किचकाणां प्रमुखं, द्रौपदीसहितः, हतवान्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् मम पुत्राः धनञ्जयेन, एकस्मिन् रथे, पराजिताः, विराटराज्ये निवसन्तः, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् मत्स्यराजः अरजुनं सम्मानं ददाति, तस्य पुत्रं उत्तरां ददाति, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् युधिष्ठिरः, यद्यपि पराजितः, धनहीनः, वनवासे च, तस्मिन् च सात्विकदलेन सैन्यं संकलितवान्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् माधवः, वासुदेवः, पाण्डवाणां पक्षे सम्पूर्णतः समर्पितः, यः एकपादेन पृथिवीं आवृत्य, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् नारदः उक्तवान्, कृष्णः च अरजुनः च प्राचीनमहर्षी, नरा नारायणौ इति, यद् अहं ब्रह्मलोके स्पष्टं दृष्टवान्, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् कृष्णः कुरूणां शान्तिं प्रार्थयन् आगच्छति, लोकहिताय, तदापि, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् कृष्णः मनः संयम्य, अनेकविधेषु रूपेषु प्रकटितः, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। यदा अहं श्रुतवान् वासुदेवः, रथस्य अग्रे स्थितः, दु:खितां कुन्तीं कृष्णः संजीवयति, तदा, सञ्जय, अहं विजयस्य आशां न धारयामि। एवं धृतराष्ट्रः संजयं प्रतिवचनं ददाति, यः पाण्डवाणां विजयस्य घटनाः श्रुत्वा, सर्वं दुःखं अनुभवति, यथा च तस्य पुत्राणां दुरात्मना तस्य स्वजनविनाशे हर्षं न प्राप्यते।