युधिष्ठिरेण महता राजसूयेन यज्ञः सफलीकृतः। वासुदेवस्य प्राज्ञेन मन्त्रेण, भीमार्जुनयोः च बलात्, जरासन्धः चेदिराजः च गर्वितः हतौ। ततः दुर्योधनः तत्र आगत्य, पाण्डवानां बहूनि दानानि—रत्नानि, सुवर्णम्, मणयः, गावः, गजाः, अश्वाः, वित्तं च—ददर्श। तत्रैव विविधानि वस्त्राणि, उत्तरीयाणि, आवरणानि, कंबलानि, अजिनानि, मूल्यवान् च प्रावारकाः, उत्तमाः च शय्याः अपश्यत्। पाण्डवानां तस्य महतीं श्रीं दृष्ट्वा, तस्य हृदि महान् असूया उत्पन्ना, ईर्ष्यायाः कारणात्। मायया निर्मितां दिव्यां सभां, या पाण्डवान् प्रति आनीता, दृष्ट्वा, सः संतप्तः अभवत्। तत्र सः मोहात् पतन्, वासुदेवस्य भीमस्य च सन्निधौ, कुलहीनवत् उपहसितः। तदा धृतराष्ट्रस्य पुत्रः, विविधैः सुखैः रत्नैः च उपभुज्यमानः, कृशः, शुष्कः, मृगवत् क्षामः वर्णितः। ततः धृतराष्ट्रः, पुत्रे स्नेहात्, द्यूतक्रीडां अनुमन्यते; एतत् श्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः महान् अभवत्। तस्य मनः न तुष्टम्, न च कलहेषु हर्षः; द्यूताद् उत्पन्नान् घोरान् अन्यायान् विविधांश्च सः उपेक्षितवान्। विदुरं, भीष्मं, द्रोणं, शारद्वतं, कृपं च परित्यज्य, तस्मिन् घोरसंघर्षे क्षत्रियाः परस्परद्वेषे जज्वलुः। पाण्डुपुत्रेषु विजेषु, तेषां महान् अनर्थः श्रुत्वा, दुर्योधनकर्णशकुनिनां चेष्टितं ज्ञात्वा, धृतराष्ट्रः चिरं विचार्य, संजयम् इदं वाक्यम् उवाच—"सर्वं यथावद् शृणु संजय, न च मन्युषु गच्छ। त्वं विद्वान्, बुद्धिमान्, प्राज्ञः; न मे कलहे रुचिः, न च कुलनाशे हर्षः। नाहं पाण्डुपुत्रेषु स्वेषु च भेदं करोमि; किन्तु मम पुत्राः कोपात्, वृद्धत्वे अपि, मां द्वेष्टि। स्नेहान्धत्वात्, पुत्रेषु दुर्बलः सन्, अन्धः च सन्, अज्ञानेन दुर्योधनस्य सह अज्ञात्वं अनुभवानि। राजसूये पाण्डवस्य तेजो महद् वीर्यं च दृष्ट्वा, स्य च सिंहासने स्थितिं वीक्ष्य, मम पुत्रः अपमानम् अनुभवन्। क्रुद्धः सन्, युद्धे पाण्डवान् न जेतुं शक्ता, क्षत्रियः अपि सन्, उत्साहं जहौ, तादृशं ऐश्वर्यं न प्राप। गान्धारराजेन सह, मायया द्यूतक्रीडां कृतवान्; यत् तत्र यथावत् अभवत्, तत् शृणु संजय। मम वाक्यानि युक्त्या सत्येन च उक्तानि श्रुत्वा, सुतपुत्र, त्वं मां प्रज्ञाचक्षुषा ज्ञास्यसि। यदा श्रुतवान् अहम् अर्जुनः धनुः संकर्ष्य लक्ष्यम् अवार्य भूमौ पतितवान्, कृष्णा च सर्वेषां नृपाणां पुरतः विजिता, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् अर्जुनेन द्वारकायाः सुभद्रा हृता परिणीता च, द्वौ च वृष्णिवीरौ इन्द्रप्रस्थं गतौ, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् अर्जुनेन दिव्यैः बाणैः देवराजः प्रत्युत्सारितः, खाण्डवे अग्निः तुष्टः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् पञ्च कौंतीयाः लाक्षागृहात् अपगताः, विदुरेण स्वहिताय साहाय्यं कृतम्, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् द्रौपदी सभायाम् अर्जुनेन लक्ष्यविनिर्भिन्ना विजिता, पाञ्चालपाण्डवाः च संयुक्ताः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् भीमसेनः जरासन्धं, मगधश्रेष्ठं, एकलव्येन हतम्, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् पाण्डवैः पृथिव्याः नृपाः विजिताः, महायज्ञः राजसूयः च कृतः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् द्रौपदी रुदती, एकवाससा, रजस्वला, रक्षितृभिः अपि अरक्षिता, सभायां आकृष्टा, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् दुर्मतेः दुःशासनस्य तत्र वस्त्रराशिः संचितः, दुःशासनः च तं निवार्य न निष्क्रान्तः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् शकुनिना द्यूते युधिष्ठिरः पराजितः, राज्यं नष्टं, भ्रातृभिः अनुत्तमैः सह गतः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् धर्मात्मानः पाण्डवाः तत्र बहूनि दुःखानि अन्वभवन्, भ्रातृस्नेहात् वनं गताः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् युधिष्ठिरः वनवासे महात्मभिः ब्राह्मणैः भिक्षाशिनः सह अनुयातः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् पाण्डुपुत्राः वनवासे प्राचीनैः महर्षिभिः, शिष्यैः सह, सखिभिः अनुचरैः च सेविताः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् धनञ्जयः दिव्यास्त्राणि स्वयम् इन्द्रात् लब्धवान्, सम्यक् शिक्षितः, सत्यवाक्यः च प्रशंसितः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् कालाकेयान् पौलोमान् च, ये देवैरपि वरदानेन दुर्जयाः, अर्जुनेन पराजितान्, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् किरीटी शत्रुतापनः असुरवधाय इन्द्रलोकं गत्वा विजयी प्रत्यागतः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् पाण्डुपुत्रः लोमशेन सह तीर्थयात्रां कृत्वा, बृहदश्वात् द्यूतविद्याम् अधिगतवान्, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् भीमः पाण्डुपुत्राश्च तत्र मनुष्यैः दुर्गमे देशे वैश्रवणं दृष्टवन्तः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् गवयात्रायां मम पुत्राः गन्धर्वैः बद्धाः, अर्जुनेन विमुक्ताः, कर्णस्य प्रज्ञया तुष्टः, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। यदा श्रुतवान् अहम् युधिष्ठिरः धर्मेण यक्षरूपेण पृष्टः, सम्यक् उत्तराणि दत्तवान्, तदा संजय, न विजयं अशंसम्। एवं धर्मराजस्य महात्मनः कृतानि कर्माणि, पाण्डवानां च महद् सौभाग्यं, दुर्योधनस्य च दुष्कृत्यम्, धृतराष्ट्रः संजयाय निवेदयामास।