भगवान् ब्रह्मा शेषं सर्पश्रेष्ठं समुपगम्य प्राह— “त्वं भूगर्भं गच्छ, शेष, सा स्वयमेव तुभ्यं स्थानं दास्यति। त्वया चेमां पृथिवीं धारयता महद् उपकारं मयि कृतं भविष्यति।” ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा शेषः भूम्याम् अवकाशं कृत्वा विवेश, भूमेः स्वामी च नागश्रेष्ठश्च सन् तत्रैव स्थित्वा, स्वमूर्ध्ना पृथिवीं धारयन्, स्वैः महद्भिः पीनैः पृष्ठैः ताम् अखिलां समन्तात् परिव्याप्य तस्थौ। तदा ब्रह्मा पुनः शेषं प्रहर्षेण सम्बोध्य उवाच— “त्वं एव शेषः, सर्पश्रेष्ठः, धर्मदेवः, यः पृथिवीं धारयसि, स्वैरनन्तैः पृष्ठैः समन्तात् आवृत्य, यथा मया वा, अपि तु मत्तः शक्तिमत्तरः।“ एवं स महाबलः अनन्तः ब्रह्मणः आज्ञया भूम्याः अधस्तात् एकाकी स्थित्वा लोकं धारयति। अनन्तस्य तु स्नेहात् ब्रह्मा तस्मै दिव्यम् अमरश्रेष्ठं सुपर्णं गरुडं सखायं दत्तवान्। अनन्तस्य गमनानन्तरं, महाबलः वासुकिः सर्पैः इन्द्रवत् अभिषिक्तः नागराजः अभवत्। एवम्, मातुः शापं श्रुत्वा वासुकिः सर्पश्रेष्ठः चिन्तयामास— “कथं नु सः शापः न भविष्यति?” ततः सः धर्मनिष्ठैः भ्रातृभिः, ऐरावतादिभिः सह, मन्त्रयामास। तान् उवाच— “शापः यथोक्तः उक्तः, यूयं च तं जानिथ। वयम् एकत्र समागम्य, विमुक्तये प्रयतामहे। सर्वेषां शापानां प्रतिकारः अस्ति, किन्तु मातुः शप्तानां मोक्षः न क्वचित्। सत्यमेव, नित्याः अनन्ताः सत्यव्रताः अपि शप्ताः इति श्रुत्वा, मम हृदि कम्पो जायते। निश्चितं, सम्पूर्णनाशः अस्माकं प्राप्तः; भीषणः शापः अस्माकं प्रमत्तया मातृया उक्तः। न च नित्यदेवः तां वारयामास। अतः, अद्य अस्माभिः सर्पाणां हिताय मन्त्रयितव्यम्, यथा सर्वं शुभं स्यात्, कालः च न अतिक्रामेत्। वयं सर्वे बुद्धिमन्तः विवेकिनश्च; मन्त्रयन्तः विमोचनाय उपायं विचिन्वेम।” ततो नागाः मन्त्रयन्तः, “यथा देवाः कदाचित् गुहायां निहितं वह्निं नष्टवन्तः, तथा यज्ञो न स्यात्, अथवा जनमेजयस्य पराजयः स्यात्, येन सर्पविनाशः स्यात्।” इति प्रावोचन्। ततोऽन्ये सर्पाः “ब्राह्मणाः भूत्वा जनमेजयं याचेम, यथा तस्य यज्ञः न स्यात्” इति प्राहुः। अन्ये तु “सर्वे तस्य मन्त्रिणः भविष्यामः, स च सर्वेषु कार्येषु नः पृच्छेत्; तत्र वयं यथायोग्यं यथार्थं यज्ञनिरोधाय मन्त्रयेम” इति च। अन्ये “राजा, यो नः प्रियं मन्यते, सः यज्ञस्य विषये स्पष्टं पृच्छेत्; तत्र वयं ‘न’ इति वदेम। अनेकानि घोरदोषाणि, इह च परत्र च, हेतुभिः कारणैश्च, प्रदर्शयेम, येन यज्ञः न स्यात्” इति च। “यदि च यः कश्चन आचार्यः, सर्पयज्ञे पारंगतः, राज्ञः हिते रतः, तं सर्पः कश्चन दंशयेत्; सः मृतः स्यात्, तेन च यज्ञः न भविष्यति। अन्ये अपि ये सर्पयज्ञे कुशलाः ऋत्विजः, तान् अपि सर्वान् दंशयेम; एवं कार्यं सिद्ध्येत्” इति च। ततोऽन्ये धर्मात्मानः करुणासंपन्नाः सर्पाः ऊचुः— “एषा मूढता वः; ब्राह्मणवधः न उचितः। विपत्तौ धर्म एव श्रेष्ठः; धर्मविरुद्धं कृत्वा लोको विनश्येत्।” अन्ये सर्पाः ऊचुः— “वयं मेघा विद्युद्भिः भूत्वा वर्षेण यज्ञाग्निं शमयेम।” अन्ये विशिष्टाः सर्पाः ऊचुः— “रात्रौ पात्राणि च स्रुचः च चौर्येण हरामः; तेन यज्ञः न स्यात्।” अन्ये ऊचुः— “यज्ञकाले शतशः सहस्रशश्च जनान् दंशयेम; तदा नः भीः न स्यात्।” अन्ये ऊचुः— “आत्ममूत्रपुरीषाभ्यां पक्तान्नं दूषयेम, सर्वाहुतिं विनाशयेम।” अन्ये ऊचुः— “वयं तस्य होतारः भूत्वा यज्ञस्य विघ्नं कुर्याम, दक्षिणाः च याचेम।” अन्ये ऊचुः— “सः अस्माकं वशे आगतः; यथेष्टं करवति; वयं तं जलात् क्रीडन्तं गृहं नयेम।” अन्ये ऊचुः— “गृहं नीत्वा तं बन्धयेम; तदा यज्ञः न स्यात्।” अन्ये स्वमात्मानं प्राज्ञं मन्यन्तः ऊचुः— “शीघ्रं तं गृहित्वा दंशयेम; तस्य मरणेन मूलं छिद्येत्।” एवं सर्वे सर्पाः मन्त्रयित्वा, “एषः अन्तिमोऽन्यायः निश्चितः; किं कर्तव्यं, हे नागराज, शीघ्रं विधीयताम्” इति वासुकिं पप्रच्छुः। तदा वासुकिः सर्वे सर्पान् समालोक्य, चिन्तयित्वा, प्राह— “नायं निर्णयो मया अनुमतः; सर्वेषां सर्पाणां मन्त्रः मे न रोचते। किमत्र साधनीयम्, यत् वः हिताय स्यात्? मम मतम्— महात्मनः कश्यपस्य प्रसादः प्राप्यः। बन्धूनां स्वस्य च स्नेहात्, न जानामि किम् कर्तव्यम्, न च वः वचनं गृह्णामि। यत् वः श्रेयः स्यात्, तत् मया साधनीयम्; गुणदोषयोर् आश्रयः मयि, अतः अहम् अतीव संतप्तः।” एवं सर्पाणां मध्ये धर्माधिष्ठितः संवादः जातः, वासुकिप्रधानाः नागाः स्वस्य विनाशस्य कारणं विमोचनं च चिन्तयन्तः, अन्ते वासुकिना धर्म्यम् उपदेशं श्रुत्वा, तस्य निर्णयं प्रतीक्षन्ते स्म।