कम्बलः अश्वतरश्च, कालिकेयः, वृत्तसंवर्तकौ, पद्माख्यौ द्वौ च, शङ्खमुखः, कूष्माण्डकः, क्षेमः, पिण्डरकश्च, करवीरः, पुष्पदंष्ट्रः, बिल्वकः, बिल्वपाण्डुरः, मूषकदः, शङ्खशिराः, पूर्णभद्रः, हरिद्रकश्च, अपराजितः, ज्योतिकः, पन्नगः, श्रीवहः, कौरव्यः, धृतराष्ट्रः, महाबलः शङ्खपिण्डश्च, विरजः, सुभाहुः, महाबलः शालिपिण्डः, हस्तिपिण्डः, पीठरकः, सुमुखः, कौणपाशनः, कुठारः, कुञ्जरः, नागः, प्रभाकरः, कुमुदः, कुमुदाक्षः, तित्तिरिः, हालिकः, कर्दमः महाप्राज्ञः, नागः बहुमूलकः, नागौ कर्करः अकरकरश्च, कुन्दोदरः, महोदरश्च—एते, द्विजश्रेष्ठ, प्रमुखाः नागाः नाम्ना कीर्तिताः। अन्ये तु, ये बहवः, नाम्ना न प्रकीर्तिताः। एतेषां च अपत्यानि, तेषां च अपत्यपुत्राः, अनन्तसंख्या भवन्ति; तद्विज्ञाय, मुनिवर, न ते सर्वान् प्रकीर्तयामि। अत्र सहस्रशः, दशसहस्रशः, कोटिशश्च नागाः सन्ति, मुनिवर, ये न गणयितुं शक्याः। एवं वीर्यवन्तः भयंकराश्च नागाः कीर्तिताः, पितः; तेषां तु मातृशापं ज्ञात्वा, ते नागाः किं प्रत्युवाचन्? तेषु शेषो महायशाः, कद्रुं परित्यज्य, कठोरं तपः समारभत; वायुभोजनः, दृढव्रतः सन्। गन्धमादनपर्वते, बदर्यां, गोकर्णे, पुष्करारण्ये, हिमवत्पार्श्वे च, सः तपस्यायामास। तेषु विविधेषु पुण्यस्थलेषु, तीर्थेषु च, सदा एकाकी, संयतः, सततमात्मनिग्रहवान् सन्, घोरं तपः कुर्वन् आसीत्। तं तपस्विनं, कृशमांसत्वचास्थिपत्रं, जटिलं वल्कलधारिणं, ब्रह्मा पितामहः पश्यन्, तं तपसि स्थितं शेषं वाक्यमुवाच—"किं त्वं, शेष, कुर्वसि? भूतानां हितं कुरु।" "तव घोरतपसा, निष्पाप, भूतानि पीड्यन्ते; शेष, यत्कामः तव हृदि प्रतिष्ठितः, तं वद।" शेषः प्राह—"मम मातृसमुत्पन्नाः भ्रातरः सर्वे मन्दबुद्धयः; तैः सह वासं सहनं न शक्नोमि—यदि भगवाञ्छ्रेयः अनुमन्येत।" "ते परस्परं नित्यं शत्रुवद्वैरिणः; तस्मात् अहं तपस्यामि, यथा तेषां संगतिं न पश्येयम्।" "ते न कदापि विनतां पुत्रं च सहन्ते; अन्योऽपि भ्राता वैनतेयः, सः नभः चरति।" "ते नित्यं तं द्वेषयन्ति, स च सर्वेषां बलिष्ठः, पितुः कश्यपस्य महात्मनः वरप्राप्तः।" "तस्मात् तपस्यामि, शरीरमपि त्यक्तुं; मृत्योः परं तेषां सहवासो न स्यात्, इति कथं स्यात्?" एवं शेषे वदति, ब्रह्मा तं उवाच—"शेष, अहं जानामि यत् भ्रातॄणां कृतमस्ति।" "मातुः अपराधात्, तव भ्रातरः महाभये पतिताः; किन्तु, नाग, तेषां मोक्षाय उपायः पूर्वमेव कृतः।" "भ्रातॄणां विषये न शोचनीयम्; अद्य तु, शेष, वरं वृणीष्व—यदिच्छसि।" "मम तव प्रति प्रीतिः परमास्ति; सौम्य, तव धर्मनिष्ठा पुण्या; सदा तव मनः धर्मे स्थिरं भवतु।" शेषः उवाच—"एष एव मम वाञ्छितो वरः, भगवन्, पितामह—मम मनः धर्मे, शमेन, तपस्यां च रमताम्।" ब्रह्मा उवाच—"शमेन तव संतोषितोऽस्मि, शेष; अद्य ममाज्ञया भूतहितं कर्तव्यमस्ति।" "इयं पृथ्वी गिरिवनसमन्विता, समुद्रग्रामकाननपुरसमृद्धा—शेष, त्वं तां स्थिरां धारय, यथा न चलति।" शेषः प्राह—"यथा वरदः भगवाञ्जगत्पतिः प्रजापतिः, भूमिपः, भूताधिपः, जगन्नाथः उक्तवान्, तथा अहं पृथ्वीं स्थिरां धारयिष्यामि, यदि प्रजापतिः निवासस्थानं ददाति।" ब्रह्मा उवाच—"पृथ्वीतले अधः पत, नागश्रेष्ठ; सा स्वयमेव तव स्थानं दास्यति। पृथ्वीं धारयन्, शेष, मम महत् प्रियं करिष्यसि।" एवं स शेषः विवरं कृत्वा, भूम्याः अधः प्रविश्य, नागश्रेष्ठः, पृथ्वीं सर्वतः शिरसा वलयन्, तां देवीं धारयामास। "त्वं शेषः, नागश्रेष्ठ, धर्मदेवः; त्वमेव पृथ्वीं सर्वतो वलयन्, अनन्तबलेन, यथाहं, अपि वा अधिकेन बलात्, धारयसि।" इत्येवमाश्वास्य, महाबलः अनन्तः भूम्याः अधः वसन्, ब्रह्मणः आज्ञया, जगदेकधारकः अभवत्। अनन्तं तु ब्रह्मा दिव्यं सुपर्णं, श्रेष्ठममृतानां, गरुडं सखायं ददौ। अथ अनन्ते गच्छति, वासुकिः महाबलः नागैः इन्द्रवत् अभिषिक्तः नागराजः अभवत्। ततः, मातुः शापं श्रुत्वा, वासुकिः नागश्रेष्ठः, तस्य शापस्य निवारणं विचारयामास। सः, ऐरावतादीन् धर्मिष्ठान् भ्रातॄन् सहित्य, मन्त्रयामास। "यथोक्तः अयं शापः, यूयं च जानाथ; तस्मात् शापमुक्तये वयं सर्वे मिलित्वा यत्नं कुर्मः।" "सर्वेषां शापानां प्रतिकृतिः अस्ति; किन्तु, मातृशप्तानां मुक्ति न क्वापि दृश्यते।