नहुषवंशे महाकाव्ये, नागकुलस्य चरितं यथोक्तं प्रवक्ष्यामि। यदा सर्पाः स्नानं कृत्वा शुभैः संस्कारैः भूषिताः, तदा तत्र उपविष्टेभ्यः एवमुक्तं—‘यथोक्तं भवतु, सर्पाः भागं प्राप्स्यन्ति।’ ततोऽनन्तरं सर्पाः सममेकमत्या, ‘एषा माता अद्य प्रभृति ममास्तु’ इति वाक्यं स्वीकृत्य, स्वैः वचोभिः सिद्धिं प्राप्तवन्तः। सर्पाः तस्य उत्तरं दत्त्वा—‘एवं स्यात्’ इति—स्नानाय गतवन्तः। तत्रैव शक्रः सोमं गृह्य पुनरिन्द्रलोकं प्रत्यागच्छत्। ततः सोमकामिनः सर्पाः तं देशं प्राप्तवन्तः, स्नानं कृत्वा, मन्त्रान् जपन्तः, हृष्टाः शुभैः संस्कारैः भूषिताः आसन्। ते सर्वे परस्परद्वेषेण, ‘अहं पूर्वं यास्यामि! अहं पूर्वं पिबामि!’ इति क्रुद्धाः सोमपानाय आकाङ्क्षन्तः अग्रे धावितवन्तः। सोमः कुशशय्यायां स्थितः सन्, तेन सर्पैः ज्ञातं—‘एषः सोमः अपहृतः, केवलं छायारूपं अवशिष्टम्’ इति। ते मनसा चिन्तयन्तः—‘एष सोमस्थलम्’ इति—दर्भतृणानि जिह्वाभिः चुष्टवन्तः। तेन कर्मणा तेषां जिह्वाः द्विधा अभवन्। सोमस्पर्शात् तानि पुण्यदर्भाणि अमृतानि अभवन्; सर्पाः तु विनतां परित्यज्य, गरुडबलात् छन्ना, महान् शोकं प्राप्तवन्तः। एवं तदा सोमः महात्मना गरुडेन हृतः, सर्पाः च द्विजिह्वाः कृताः। ततः सुपर्णः परमप्रीतिः, स्वकार्यसिद्ध्या वनान्तरे मातरं विनतां तुष्टवान्। पक्षिभिः ‘सर्पारात्’ इति पूजितः, किं तु यशः तस्य क्षीणम् अभवत्। यः कश्चित् एषां चरितं सततं ब्राह्मणश्रेष्ठसभायाम् शृणोति वा पठति वा, स निःसंशयं पुण्येन पक्षिराजस्य कीर्त्या स्वर्गं यास्यति। एवं सुतानन्दन, त्वया नागशापस्य हेतुः, विनतायाः पुत्रस्य च कथा उक्ता। तथैव कद्रुविनतयोः पतिना वरदानं, विनतायाः द्वयोः पक्षिपुत्रयोः नामानि अपि श्रावितानि। किन्तु, सुतपुत्र, सर्पाणां नामानि न श्रावितानि; तानि मुख्यनामानि श्रोतुमिच्छामः। तपस्विन्, सर्पाणां नामानि बहूनि सन्ति, सर्वाणि न वक्तुम्; मुख्यनामानि तु शृणु। प्रथमं शेषः जातः, ततः वासुकिः; अनन्तरं ऐरावतः, तक्षकः, कर्कोटकः, धनञ्जयः। कालियः, मणिनागः, अपूरणः, पिञ्जरकः, एलपत्रः, वामनः च अपि सर्परूपे जाताः। नीलः, अनिलः, कल्माषः, शबलः, आर्यकः, उग्रकः, कलशपोटकः, सुमनाख्यः, दधिमुखः, विमलपिण्डकः, आप्तः, कोटरकः, शङ्खः, वलिशिखः। निष्ठणकः, हेमगुहः, नहुषः, पिङ्गलः, बाह्यकर्णः, हस्तिपदः, मुद्गरपिण्डकः। कम्बलः, अश्वतरः, कालिकेयः, वृत्तसंवर्तकौ, पद्मौ च। शङ्खमुखः, कुश्माण्डकः, क्षेमः, पिण्डारकः। करवीरः, पुष्पदंष्ट्रः, बिल्वकः, बिल्वपाण्डुरः, मूषकदः, शङ्खशिराः, पूर्णभद्रः, हरिद्रकः। अपराजितः, ज्योतिकः, पन्नगः, श्रीवाहः, कौरव्यः, धृतराष्ट्रः, शङ्खपिण्डः च। वीरजः, सुभुजः, शालिपिण्डः, हस्तिपिण्डः, पीठरकः, सुमुखः, कौणपाशनः। कुठारः, कुञ्जरः, नागः, प्रभाकरः, कुमुदः, कुमुदाक्षः, तित्तिरिः, हलिकः। कर्दमः, बहुमूलकनागः, कर्करः, अकार्करः, कुन्दोदरः, महोदरः च। एते मुख्यनागाः, अन्ये बहवः नाम्ना न उच्यन्ते। एषां अपि अपत्यानि, तेषां चापत्यानि असंख्यानि; अतः न सर्वाणि नामानि कथयामि। अस्मिन्स्थले सहस्रशः, दशसहस्रशः, कोटिशः च सर्पाः सन्ति, ये गणनातीताः। एवं बलवन्तः उग्राः च सर्पाः नाम्ना कीर्तिताः। तत्र, शापं ज्ञात्वा, किम् उत्तरं दत्तवन्तः? तेषु शेषः नाम महान् सर्पः, कद्रुं परित्यज्य, कठोरं तपः समास्थाय, वायुभोजनः, दृढव्रतः अभवत्। गन्धमादनपर्वते, बदर्यां, गोकर्णे, पुष्करारण्ये, हिमवत्पृष्ठेषु च, सः नाना तीर्थेषु एकाकी, नियम्यात्मानं, सततम् एकचित्तेन तपः कुर्वन् स्थितः। तत्र, तपसा कृशाङ्गम्, जटाचीरधारिणं, तं मुनिं ब्रह्मा दृष्टवान्। ब्रह्मा तम् स्थिरव्रतं तपस्विनं शेषं उवाच—‘किं त्वया क्रियते, शेष? भूतानां श्रेयः कुरु। त्वदीयेन तपसा, पापरहित, भूतानि बाध्यन्ते; किं ते हृदि स्थितं, शेष, तद् वद।’ शेषः प्राह—‘मम सर्वे भ्रातरः, मातृसम्भवाः, मन्दबुद्धयः; तेषां सहवासः मया न शक्यते सहनं—तदनुज्ञां ददातु भगवान्। ते नित्यं परस्परं द्वेष्यन्ते शत्रुवद्; तस्मात् तपः चरामि, यन्न तद् पश्येयम्। ते विनतां तस्याः पुत्रं च न सहन्ते; अन्यश्च भ्राता वैनतेयः, स आकाशे विचरति।