तदा वीर्यवान् बली च खगाधिपः शत्रूनां विनाशकः सुराणां मध्ये दिवि स्थित्वा व्योम्नि उत्तिष्ठन् ददृशे। तं सर्वे देवा इन्द्रेण सह विविधैः शस्त्रैः—शूलैः, मुसलैः, तोमरैः, गदाभिश्च—वर्षयन्तः समन्ततः प्रहारम् अकुर्वन्। तैः सूर्यसङ्काशैः तीक्ष्णधारैः चक्रैः तथा अन्यैः शस्त्रसमूहैः सर्वतो हतस्य तस्य शरीरं द्योतितम्। स तु खगराजः विनतानन्दनः, अमर्षेण दीप्तमानः, व्योम अग्निवत् प्रज्वलयन्, पक्षपुटैः उरसि च चञ्चुना च सुरान् सर्वतः विक्षिपन् घोरं युद्धं अकुरुत। तेन पक्षपातेन च चञ्चुना च सुराः विदारिताः, रुधिरं बहु स्रवत्सु, विद्रुत्य दिशः प्रपेदिरे। साध्या गन्धर्वैः सहिताः पूर्वदिकं जग्मुः, वसवः दक्षिणां दिशं, रुद्राश्च समेता विनतानन्दनात् पलायिताः। आदित्या पश्चिमां दिशं, अश्विनौ उत्तरां जग्मतुः, पुनः पुनः तं महाबलिनं युद्धरतं निरीक्षन्तौ। स खगाधिपः अश्वक्रन्देन, रेणुकेन, कृतनया वीर्यशालिना, तपनाख्येन व्योमचारीणां च युद्धम् अकुरुत। उलूकस्य, श्वसनोः, निमेषस्य, प्ररुजस्य, पुलिनस्य च सः युद्धे संप्रहारम् अकुरुत। विनतानन्दनः कोपवशात्, यथा कालान्ते रुद्रः, पक्षाग्रैः नखैः चञ्चुना च तान् शत्रून् दग्ध्वा विविधप्रकारेण ताडयामास। तेन महाबलेन बहुधा विक्षतानां तेषां मेघघोषवत् निनादः अभवत्, रुधिरधाराः स्रवमाणाः। सर्वेषां तेषां प्राणेषु निष्क्रान्तेषु, पक्षिराजः श्रेष्ठः तान् हत्वा, सोमस्य अन्वेषणे अग्रे प्रस्थितवान्। स सर्वतोऽग्निं ददर्श। स तत्र महतीं ज्वलन्तीं वह्निम् अपश्यत्, या दीप्तिशिखया व्योम्नि सर्वतः प्रवृत्ता, तीव्रवेगवायुसंवाहितया, तीक्ष्णरश्मिभिः दीप्तमानया। स शत्रुनाशनः पक्षयानं समारुह्य, तीव्रज्वलनं नदीनां माध्यम् उपयाय, ततो वह्निं निगृह्य सः स्वमाकृतिं संकुच्य प्रवेशयितुम् उद्यतवान्। अथ सः शीघ्रं पुनः वेगेन प्रत्यागच्छत्। ततः सौरभ्राज् जाम्बूनदसदृशः, बहुरश्मिदीप्तः पक्षिराजः, सलिलनद्या इव सागरं बलात् प्रविश्य, सोमाभिमुखः प्रविवेश। तत्र सोमसंनिकटे सः चक्रं ददर्श—तीक्ष्णधारं, लोहमयं, सततं भ्रममाणं, अग्निसूर्यसमप्रभम्, भीषणरूपं, सुरैः सोमरक्षणाय निर्मितम्। तस्य चक्रस्य रन्ध्रं दृष्ट्वा, व्योमचारी सः त्वरया शरीरं संकुच्य, तेषां करकान्तरेण प्रविवेश। तस्य चक्रस्य अधः द्वौ सर्पौ अग्निसमप्रभौ, विद्युत्सदृशललाटौ, महाबलिनौ, दीप्तमुखौ, दीप्तनेत्रौ स्थितौ। तयोः नेत्रे विषपूर्णे, परमक्रोधिनौ, शीघ्रगामिनौ, यः कश्चित् ताभ्यां दृष्टः सः तत्क्षणात् भस्मसात् अभवेत्। तौ दृष्ट्र्वा विनतानन्दनः क्षणमपि सन्त्रस्तः अभवत्—“कथं एतौ महाबलिनौ, पीतवर्णभक्षकौ, मया जितौ स्याताम्?” इति चिन्तयन्, सः शीघ्रं भयम् उत्सृज्य, रजसा तयोः नेत्रे आवृत्य, अदृश्यः भूत्वा सर्वतः तौ प्राहृत्य ताडयामास। तयोः शरीरे आरोह्य, विनतानन्दनः शीघ्रं मध्यतः छित्त्वा, सोमाभिमुखः अभवत्। तत्र स विनतानन्दनः बलात् सोमं गृहीत्वा, यन्त्रं भग्नं कृत्वा, वेगेन व्योम्नि उत्पपात्। सोमं न पीत्वा, पक्षिराजः शीघ्रं तद् आदाय, सूर्यप्रभां आच्छादयन्, श्रान्तिहीनः प्रस्थितः। तत्र व्योम्नि विष्णुं ददर्श; नारायणः तस्य लोभशून्यकर्मणा तुष्टः अभवत्। अविनाशी भगवान् तं व्योमचारीणम् उवाच—“वरदः अहम्।” स पक्षिराजः पप्रच्छ—“त्वत्तः उपरि मम स्थितिः स्यात्।” पुनः सः नारायणं ववन्दे—“मया सोमं न पीत्वा अपि अजरामरत्वम् इच्छामि।” विष्णुस्तु तं विनतानन्दनं प्राह—“एवं भवतु।” वरं प्राप्य, पक्षिराजः विष्णुं वने सम्बोध्य उवाच—“भगवन्, भवता अपि वरः दीयताम्। भगवान् विष्णुः तम् अप्रतिमबलम् आत्मनः वाहनत्वाय वव्रे। तं ध्वजं कृत्वा, विष्णुः अवदत्—“मम उपरि त्वं स्थितः स्याः।” “एवं अस्तु” इति पक्षिराजः नारायणं प्रणम्य निर्गतः। स वायुवत् वेगेन प्रस्थितः। तस्मिन् गच्छति, इन्द्रः तं पक्षिराजं वज्रेण ताडितवान्। इन्द्रः कोपेन तं पक्षिराजं सोमहरं ताडयामास। तदा पक्षिराजः हसित्वा, वज्रेण ताडितः अपि, सौम्यया वाचा इन्द्रं प्रति उवाच—“येऋषेः अस्थि यः वज्रः जातः, तं मुनिं अहम् आद्रियामि। वज्रं च त्वां च शतक्रतो, अहम् पूजयामि। एकं पर्णं पतिष्यति, यस्य अन्तं त्वं न पश्यसि। वज्रताडनात् न मम किञ्चित् वेदना अस्ति।” इत्युक्त्वा, पक्षिराजः स्वं पुत्रं मुक्त्वा जगाम। सुन्दरं तं पर्णं दृष्ट्वा, “सुपर्णः एषः” इति तैः उक्तम्। तं महोत्सवमद्भुतं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः पुरन्दरः, तं पक्षिराजं महापुरुषत्वेन ज्ञात्वा उवाच—“तव अनुत्तमं बलं ज्ञातुम् इच्छामि, तथा अनन्तं सख्यं त्वया सह मम अस्तु, हे पक्षिराज श्रेष्ठ!