विपुलैः तपोबलैः क्षीणाङ्गाः, क्षुत्क्षामदेहाः, स्वाङ्गानि संहृत्य, वलाखिल्याः मुनयः गवां पादच्छिद्रे लघुजलाशये क्लिश्यमानाः तिष्ठन्ति स्म। तान् दृष्ट्वा, स्वबलमदेन प्रमत्तः, पुरन्दरः विस्मितः सन्, तान् उपहसन्, अवज्ञया परिहासं च कृत्वा शीघ्रं तत्रैव व्यतीतवान्। तदा, तदवमानदुःखेन कोपाविष्टाः ते मुनयः, अतिभीषणा क्रिया आरब्धवन्तः, या स्वयं इन्द्रमपि संतापयति स्म। ते तपस्विनः विधिपूर्वकं होमकर्म निरूढाः, उच्चावचैः मन्त्रैः अग्नौ हविः समर्प्य, स्वकामनां व्यक्तुम् आरब्धवन्तः। ‘‘अस्माकं तपसा अन्यः इन्द्रः उत्पद्यताम्, यः कामवान्, बलवान्, इच्छया संचरन्, देवराजं भययेत्।’’ एवं च, ‘‘शतगुणबलपराक्रमवेगसम्पन्नः, भीषाणः कश्चिद् इन्द्रात् अपि महत्तरः अस्माकं तपसः फलरूपेण जायेत।’’ इति प्रार्थितवन्तः। एवम् उक्ते, देवराजः शतक्रतुः तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा महता भयेन पीडितः, कश्यपं नियतव्रतम् शरणं जगाम। तदा प्रजापतिः कश्यपः, तस्य वचनं श्रुत्वा, वलाखिल्यान् समीपमागत्य, यज्ञस्य पूर्णतां पृच्छन् उवाच— ‘‘कस्मिन् अभिलाषेयं यज्ञक्रिया आरब्धा? सत्यम् आख्यात, श्रोतुम् उत्सुकः अस्मि।’’ ते मुनयः प्रत्यवदन्— ‘‘इन्द्रेण, देवराजेन, मदान्धेन, कृत्स्नशिष्टाचारं परित्यज्य, अस्माकं अवमानः कृतः। तस्मात् अस्य विघ्नाय अस्माभिः यज्ञः विधिवत् आरब्धः।’’ तदनन्तरं, ‘‘एवं भवतु’’ इति सत्यमुक्त्वा, कश्यपः प्रजापतिः सान्त्वनपूर्वकं वलाखिल्यान् उवाच— ‘‘एष इन्द्रः ब्रह्मणः आज्ञया त्रैलोक्यस्य अधिपः नियुक्तः; यूयं अपि तस्यैव हिताय तपसोऽनुष्ठानम् अकुर्वत। ब्रह्मवचनस्य विरुद्धं कर्तुम् उचितं न; युष्माकं च संकल्पः कदापि मिथ्या न भवति। अतः, स एव पक्षीन्द्रत्वं प्राप्नुयात्, अतिबलवान्, अतिशक्तिमान्; देवराजस्य प्रार्थनां सम्पादयन्तु।’’ कश्यपस्य वचः श्रुत्वा, वलाखिल्याः तपोबलसमृद्धाः प्रजापतिं पूजयित्वा प्रत्युवाचुः— ‘‘भगवन्, अस्माकं यत्नः इन्द्रार्थं, भवतः यत्नः सन्ततिसिद्ध्यर्थं। तस्मात्, भवता स्वीकृत्य अस्य कृतस्य फलं सिध्यतु; यथारुचि कर्तव्यं कुर्यात्।’’ एतेषां समये, दक्षकन्या विनता, पुण्यशीला, कीर्तिमती, पुत्रकामना बभूव। सा नियमेन तपः कृत्वा, पुण्यस्नानेन शुद्धा, पुम्सवनकर्मणि स्नात्वा, पतिं कश्यपं समुपचक्रमे। तदा कश्यपः तां प्रीत्या उवाच— ‘‘स्त्रीश्रेष्ठे, यत् त्वया कामितं तत् फलवद् भविष्यति; द्वौ पुत्रौ वीर्यवन्तौ, त्रैलोक्याधिपती, त्वया जातौ भविष्यतः। वलाखिल्यतपसा मम च संकल्पेन, द्वौ प्रख्यातौ पुत्रौ त्रय्यां लोके सम्मानितौ उत्पत्स्येते।’’ पुनः कश्यपः तां विनतां प्राह— ‘‘एषा शुभा महागर्भता सविशेषेण धार्या।’’ ‘‘तयोः एकः पक्षीणां सर्वेषां इन्द्रत्वं प्राप्स्यति, इच्छया रूपग्रहणसमर्थः, लोके पूज्यः भविष्यति।’’ इत्युक्त्वा, प्रजापतिः कश्यपः शतक्रतुम् अपि उवाच— ‘‘द्वौ महाबलिनौ भ्रातरौ तव सहायौ भविष्यतः। तयोः कारणेन तव दोषः नास्ति; तव चिन्ता निवार्यताम्, त्वमेव शक्रत्वं धारयसि। भविष्ये ब्राह्मणवादिनः कदापि न तिरस्करोतु; गर्वात् तेषां वचांसि, ये वज्रसमा, क्रुद्धाश्च, न अवज्ञेयाः।’’ एवं कश्यपवचनेन, इन्द्रः निर्भयः स्वर्गं प्रतस्थे; विनता अपि, कामसिद्ध्या हृष्टा बभूव। सा द्वौ पुत्रौ प्रसूतवती— अरुणम्, यः विकलाङ्गः आदित्यस्य पूर्वगामी, च गरुडं, यः पक्षीन्द्रः अभिषिक्तः। इदानीं अस्य गरुडस्य महाकर्मणः शृणु। ततः, तस्मात् महागिरितः, गरुडः पक्षीराजः, महाबलः, अतिवेगवान्, देवान् अभ्यगच्छत्। तम् अत्यन्तबलिनं दृष्ट्वा, देवाः कम्पिताः, परस्परं संगृह्य आयुधानि जगृहुः। तत्रैव भूमिजः, अतिमहान्, विद्युत्समप्रभः, अग्निसमदीप्तः, सोमस्य रक्षकः महाबलः कश्चन स्थितः। तं पक्षीराजेन युद्धे पक्षा-नख-चरणैः प्रहृत्य, क्षणमात्रं घोरयुद्धं कृत्वा, सः हतः। ततः स पक्षिराजः आकाशे सञ्चरन्, पंखवातेन महत् रजःकण्डलं निर्माय, लोकान् तमसा आवृत्य, तद् देवेषु वर्षयामास। तेन रजसा आवृताः देवाः मोहम् आपन्नाः, तमसा छन्नाः, तं सोमरक्षकम् अपश्यन्। एवं गरुडः दिव्यमण्डलं कम्पयन्, पक्षा-चरणैः देवान् विदारयन्, तेषां भयम् उत्पादयत्। तदा सहस्राक्षः देवेशः शीघ्रं वायुम् आजुहाव— ‘‘एष रजःप्रवर्षः त्वया निवार्यताम्; एष तव कर्तव्यम्, मरुतः!’’ ततः वायुः, बलवान्, वेगसम्पन्नः, तद् रजः वेगेन अपनीय, तमसा निवारिते, देवाः पक्षिराजं समभ्यधावत्। स महाबलः पक्षिराजः, आकाशे मेघनिनादसन्निभं घोषं कृत्वा, देवसेनया पीड्यमानः, सर्वाणि भूतानि कम्पयामास।