तदा देवेषु भयावहानि निमित्तानि दुरुत्तरा दृष्टानि, इन्द्रस्य प्रियं वज्रं भीतिवशात् स्फुलिङ्गवत् प्रजज्वाल। दिव्यात् गगनात् धूम्ररश्मिः अग्निवद् उल्कापातः अभवत्; एवं वसूनां, रुद्राणां, सर्वेषां च आदित्यनाम् मध्ये अपि तादृशं दृष्टम्। साध्येषु, मरुद्गणे, अन्येषु च सर्वेषु देवसङ्घेषु, स्वस्वायुधानि गृह्य, ते परस्परं समभ्यधावन्। तत्र देवासुरयुद्धे, यद् पूर्वं न कदापि दृष्टम्, वाताः गर्जन्तः प्रचण्डनिनदं कृत्वा, सहस्रशः उल्काः समपतन्। निरम्भरेऽपि गगने महती घोषध्वनिः अभवत्; देवेशोऽपि रक्तवृष्टिं पपात। देवमाल्याः शुष्काः, तेजश्च नष्टम्; भीषणाः मेघाः बहु रक्तं सस्रुः। रजोऽपि उत्पत्य मुकुटेषु समपतत्; तदा इन्द्रः सगणः, तानि घोराणि निमित्तानि दृष्ट्वा, सन्त्रस्तचित्तः बृहस्पतिम् अपृच्छत्। स इन्द्रः उवाच— "भगवन्, किमर्थं एतानि भीमानि निमित्तानि सहसा जातानि? न हि कञ्चित् शत्रुं पश्यामि यः अस्मान् रणाङ्गणे जेतुं शक्नुयात्।" तदा बृहस्पतिः प्रत्युवाच— "हे वज्रपाणे, तव दोषात्, तव प्रमादाच्च, वालखिल्यमहर्षीणां तपसा— कश्यपस्य पुत्रः, विनतायाः सुतः, रूपेच्छया विहायसाचरः, सोमग्रहणाय प्रवृत्तः। स पक्षिराजः, महाबलानां श्रेष्ठः, सोमग्रहणे समर्थः; असंभवमपि स साधयितुं क्षमः।" एवं श्रुत्वा, शक्रः सोमपानीयपालकान् उवाच— "बलवत्येकपक्षी सोमग्रहणाय उद्यतः।" ततोऽब्रवीत्— "सर्वे सजग्रा भवित; आयुधानि गृह्य, सोमं सर्वतो रक्षत, ममाज्ञया।" बृहस्पतिरपि उवाच— "वीर्यवान् स पक्षिराजः, तेन बलात् सोमग्रहणं मा भवेत्; अतः, सुराः, यथाशक्ति रक्षत।" एवं वचः श्रुत्वा, देवाः विस्मिताः, दृढनिश्चयाः भूत्वा, सोमं समन्तात् रक्षन्तः स्थिताः; इन्द्रः अपि वज्रधारी तत्र तेजसा विराजमानः स्थितः। ते सुवर्णमणिविचित्रं कुण्डलिनं कवचं बिभ्राणाः, वैडूर्यखचितं, दृढमनसः अभवन्। शुचिस्फटिकवद् दीप्तानि दृढानि वर्माणि च धारयन्तः, नानारूपाणि भीमायुधानि च बिभ्राणाः। तेषां श्रेष्ठाः देवाः तीक्ष्णधाराणि दीप्तस्फुलिङ्गधूमवदायुधानि सर्वतो व्यधारयन्। चक्राणि, मुसलानि, त्रिशूलानि, परश्वधांश्च, तीक्ष्णशूलानि, निर्मलखड्गान्, भीषणगदांश्च स्वस्वरूपानुसारं समादाय। दिव्याभरणविभूषिताः, दीप्तायुधधारिणः, अमलप्रभाः देवसङ्घाः तत्र विराजमानाः। अप्रमेयबलवीर्यतेजसः, दृढनिश्चयाः, सोमरक्षणे स्थिताः, दानवपुरीदाहिनः देवाः अग्निवद् दीप्तदेहाः स्फुरन्तः। तथा देवाः महायुद्धाय सज्जाः, शतान्यायुतानि मुसलानि तत्र सञ्जग्मुः; स क्षेत्रं सूर्यरश्मिभिरिव गगनमिव प्रजज्वाल। अथ जनमेजयः पृच्छति— "किमासीदिन्द्रस्य दोषः, किमासीदस्य प्रमादः, सूतपुत्र? कथं वा वालखिल्यतपसो गरुडो जातः? कश्च कारणं येन कश्यपविनतासुतः पक्षिराजः सर्वेषां भूतानां मध्ये अजेयः अभवत्? कथं स कामरूपिणः, आकाशचरः, स्वेच्छया विहरन् अभवत्? एतद् सर्वं श्रोतुमिच्छामि यदि पुराणे कथ्यते।" वैशम्पायन उवाच— "एषा पुराणविषया कथा यां त्वया पृच्छिता; शृणु, द्विज, संक्षेपेण सर्वमेतत् कथयामि। कदाचित् कश्यपः प्रजापतिः पुत्रकामः यज्ञं कृतवान्; तत्र मुनयः, देवाः, गन्धर्वाश्च सहायाः आसन्। तत्र समिध्संग्रहे कश्यपेन इन्द्रः, वालखिल्यैः, अन्यैश्च देवगणैः नियुक्तः। इन्द्रः महाबलः, पर्वतसमानं भारं समिधां स्वल्पप्रयासेन उद्वहन्, तं भारं श्लाघया वहन् अगच्छत्। तत्र स पश्यति वालखिल्यान्, अंगुष्ठमात्रकायान्, एकं तृणं समुह्य पन्थानेन वहमानान्। तपसा कृशान्, क्षुत्क्षामदेहान्, स्वाङ्गानि संहृत्य, गोखुरोदके क्लिश्यमानान्। स्वबलमदेन विस्मितः, पुरन्दरः तान् उपहसन्, अवज्ञया त्वरया तान् अतीत्य जगाम। तदा ते मुनयः, कोपसंरक्तचित्ताः, इन्द्रस्य तामवज्ञां दृष्ट्वा, घोरं कर्म कर्तुं कृतनिश्चयाः अभवन्। ते तपस्विनः विधिवत् होमकर्मणि प्रवृत्ताः, उच्चावचान् मन्त्रान् जपन्तः, तस्याः कामनायाः शृणु येन ते होमं चक्रुः— ‘अस्तु अस्माकं तपसा अन्य इन्द्रः, कामरूपी, बलवान्, स्वेच्छाचारी, यो देवराजं भयंकरी स्यात्। अस्तु शतगुणो वीर्ये, बले, वेगे च, इन्द्राद् भीमरूपः, अस्माकं तपसः फलम्।’ इत्येतत् श्रुत्वा, शतक्रतुः इन्द्रः महतीं चिन्तां गतः, कश्यपं शरणं जगाम। ततो कश्यपः प्रजापतिः, तं वचनं श्रुत्वा, वालखिल्यान् उपेत्य, तेषां कर्मसमाप्तिं पप्रच्छ। ‘कस्मात् कामनया युष्माभिः एष होमकर्म आरब्धम्? यथार्थं वदत, श्रोतुमिच्छामि।’ ते वालखिल्याः ऊचुः— ‘इन्द्रेण, देवराजेन, मदान्धेन, अविवेकिना, सदाचारपरित्यागेन, अवज्ञया अस्माकं तिरस्कारः कृतः।