तदा हंसा उवाच— “युवाम् अल्पावग्रहौ धर्मस्य सूक्ष्मतां न जानीतः, हे विहङ्गौ। यः कश्चित् शुद्धचित्तः धर्ममेकं सततं लोके आचरति, स जीवितस्य अन्ते शरीरत्यागानन्तरं स्वर्गं न यान्ति। तथैव चाहम् अपि, द्विजश्रेष्ठौ, काले सम्यगेव शरीरं त्यजित्वा स्वर्गलोकं गमिष्यामि; एष एव धर्मस्य पन्थाः।” एवं स हंसः धर्मस्य विस्तीर्णां कथां विहगान् प्रति प्रोवाच; ते च विहङ्गाः, भीष्म, धर्ममेव नित्यं शृण्वन्तः सन्तः तत्र स्थिताः। ततः सागरसलिलनिवासिनः ते अण्डजाः धर्मस्य हेतोः तं हंसम् आहारं प्रायच्छन्, इति वयं शुश्रुम। सर्वे च स्वानि अण्डानि तस्मिन्नेव निक्षिप्य, विहङ्गाः, भीष्म, सागरसलिलेषु प्रमुदिताः विचरन्ति स्म। ततः पापात्मा स हंसः, स्वकर्मसु सज्जः, सर्वेषां तेषां प्रमादात्, तेषां अण्डानि अदत्। अण्डनाशे तु जातमात्रे अन्ये विहगे, स बुद्धिमान् दुःखेन क्लिष्टः तद् दृष्ट्वा चिन्ताम् अगच्छत्। तदा तं हंसस्य पापकर्म दृष्ट्वा, तेषां दुःखेन पीडितः स विहगः वाक्यम् अब्रवीत्। ततः तदधर्मकर्म प्रत्यक्षं दृष्ट्वा, समीपस्थिताः विहङ्गाः तम् अण्डजम् हंसम् अपातयन्, कुरुनन्दन। एवं, भीष्म, भूमिपालाः अपि, क्रुद्धाः, त्वाम् अपि हंसधर्मानुगं हत्वा, तं हंसमिव अण्डजं, नाशयेयुः। अत्र च श्लोकः प्रगीयते, ये वेदविदः प्राचीनं धर्मं विदुः; तं ते कथयिष्यामि, भारत। “यदा अन्तरात्मा पीड्यते, तदा क्रोध उत्पद्यते, हे शुद्धपक्षिन्; अण्डभक्षणं तव वचनेषु उक्तम्।” ततः जरासन्धः राजा महाबलः मया अतीव पूज्यते; स युद्धविशारदः, न च केनापि युद्धे प्रार्थितः। केशवेन कृतं कर्म, जरासन्धवधसम्बन्धि, भीमसेनार्जुनाभ्यां सह—कः तद् योग्यं मन्यते? ब्राह्मणरूपेण द्वारेण प्रविश्य, कृष्णः जरासन्धस्य वीर्यं ददर्श। येन धर्मात्मना ब्राह्मणाचार्यज्ञेन पाद्यं प्रेषितम्, तेनादौ पापबुद्धये दत्तम्। स उवाच—‘भक्ष्यताम्’ इति कृष्णाय, भीमाय, अर्जुनाय च; किन्तु कृष्णेन, कौरेव, विकृतं कर्म जरासन्धे कृतम्। यदि स जगतः कर्ता, यथा त्वं मूढः मन्यसे, तर्हि ब्राह्मणं स्वात्मानं सम्यक् न वेत्ति किम्? एष एव मे विस्मयः, युष्माकं पाण्डवानां, धर्ममार्गात् निवृत्ताः सन्तः, तद् प्रशंसन्ति इति। अथवा न विस्मयः, भारत, वृद्धत्वात् स्त्रीधर्मं अनुतिष्ठसि, सर्वेषां च मार्गदर्शकः असि। तस्य कठोराणि बहूनि वचनानि शृण्वन्, भीमसेनः, बलशालीनां श्रेष्ठः, तेजस्वी, कोपमगमत्। तदा तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्ते, पद्मसमानौ, स्वाभाविकं विस्तीर्णौ, उभौ अधिकं कोपितौ अभवताम्। सर्वे नृपाः तस्य त्रिचूडं, भ्रुकुटिं, ललाटलक्ष्मणं च, त्रिधारगङ्गामिव, अपश्यन्। तस्य वक्त्रं दन्तैः दष्टं, क्रोधेन, कालस्येव सर्वभूतविनाशकाले, अपश्यन्। स बलपूर्वकं प्रक्रममाणः, भीष्मः, महाबाहुः, धृतिमान्, तम् इव महादण्डिनं ईश्वरः निगृह्य तस्थौ। तदा भीमं निगृह्य, भीष्मः, भारत, बहु वचनैः तं शमयामास; भीमस्य क्रोधः शमम् अगच्छत्। रिपूनां जयी भीष्मवचः न अतिक्रामत्; उद्यतः सन् अपि, महोदधिवत् सीमायाम् उपरमम् इव। शिशुपालः तु, भीमसेनस्य क्रोधे, न विचलितः; स वीरः स्वमर्दं स्थितवान्। पुनः पुनः रिपुं जेतुं वेगेन प्रक्रममाणे, तं नापश्यत्—क्रुद्धसिंहो मृगमिव। हसन् च बलवान् चेदिराजः वाक्यम् अब्रवीत्, भीमसेनस्य क्रोधं महावीर्यं च दृष्ट्वा। “मुञ्च, भीष्म, एनं, येन सर्वे नृपाः पश्येयुः, मद्वीर्येण दग्धं तम्, पतङ्गमिव वह्निना।” तदा चेदिराजस्य वचनं शृण्वन्, कुरूत्तमः भीष्मः, बुद्धिमान् भीमसेनं प्रति प्रोवाच। “एष न चेदिराजस्य संकल्पः, महाबाहो भीमसेन; कृष्णस्यैव संकल्पः एषः।” चेदिराजगृहे चतुर्भुजः यक्षः जातः; स गर्दभघोषेण नदन्, बभूव। तस्मिन् काले, तस्य माता पिता च, बान्धवाश्च, भयभीताः अभवन्; विकृतिं दृष्ट्वा, त्यक्तुं निश्चितवन्तः। तदा राजा, हृदयेन सशङ्कः, भार्यया मन्त्रिभिः पुरोहितैः च सह, अशरीरवाणीं शृणोत्। “राजन्, एष पुत्रस्तव तेजस्वी बली च जातः; तस्मात् नः मा बिभीषि, पुत्रं निःशङ्कः पालय।” “न त्वया न मृत्युनाऽपि न कालेन, तस्य च येन शस्त्रेण हन्तव्योऽपि स जात एव, राजन्।” तां वाणीं शृण्वन्, माता पुत्रस्नेहेन ज्वलन्ती, वाक्यम् उवाच। “यः कश्चित् मम पुत्रस्य विषये एतद् उक्तवान्, तस्मै अञ्जलिं कृत्वा नमामि—पुनः वदतु।