भीष्मं प्रति, राज्ञः भीष्मस्य भीषणैः शब्दैः विविधैः भयङ्करैः भीषयन्, तं वृद्धं कुलनाशनं च दृष्ट्वा, कश्चन शत्रुस्तेन न लज्जायते इति व्याहरति। तृतीयस्वभावेन यथाचरति, धर्मविरुद्धानि वचनानि उक्तानि तेन, कुरूणां अग्रगण्यः सः भीष्मः इति तस्यायं आरोपः। यथा अन्धः अन्धं अनुगच्छति, यथा नौका अन्यया नौकया बद्धा भवति, तथा कुरवः अपि, भीष्मं प्रमुखं कृत्वा, तं अनुगच्छन्ति। तेन भीष्मेन, विशेषतः पूतनावधपूर्वकं कर्माणि स्मृत्वा, मनांसि अस्माकं अधिकं विघ्नितानि। अहो भीष्म, तव जिह्वा कथं शतधा न विदीर्यते, यदा गर्वितः मोहितः च त्वं केशवस्य स्तुतिं इच्छसि। यत्र अपमानानि कनीयसः मूढाः च वदन्ति, तत्र त्वम्, प्रज्ञः सावधानः च, पुरुषं एतं स्तोतुम इच्छसि। यदि स बाल्ये शकुनिं हत्वा, तत्र किं आश्चर्यं? अथवा तौ अश्वौ, यौ युद्धकुशलौ न आस्ताम्, किं भीष्म? यदि निर्ज्ञं दारुं हत्वा, अथवा पादेन रथं व्यावर्तयित्वा, किं आश्चर्यं तत्र? यदि द्वौ वृक्षौ सूर्यसमानौ पतितौ, अथवा गजं निगृह्य, तत्र किं विस्मयः? यदि पर्वतम् शाल्मलीपर्वतसमं सप्तदिनानि धारयित्वा, भीष्म, गोवर्धनमपि न अद्भुतं मन्ये। एषः पर्वतशिखरे क्रीडन् अन्नं बहु भुक्तवान् इति कथ्यते, भीष्म; अन्ये तद् श्रुत्वा विस्मिताः अभवन्। धर्मज्ञ, येन सह अन्नं भुक्तं, स बलवान् अपि तेन हतः—इति बलिनः विषये कथ्यते। स अपि तेन हतः—इति अद्भुतं आख्यानम्; भीष्म, सत्पुरुषैः कथितेषु कथासु एतत् न श्रुतम्। अधर्मज्ञ, कुरुवंशकिल्बिष, यत् वक्ष्यामि, तद् एतत्—स्त्रियः, गोः, ब्राह्मणः च, शस्त्रं न प्रक्षिप्यते। सत्पुरुषाः एतत् उपदिशन्ति, भीष्म, धर्मज्ञाः तथैव वदन्ति; तव तु सर्वं मिथ्या दृश्यते। केशवम्, यो वृद्धः, विद्वान्, सर्वेषां श्रेष्ठः, तं त्वं, भीष्म, न जानन् इव स्तौषि, कुरुवंशकिल्बिष। यदि गोघ्नं स्त्रीघ्नं च तव वचनेन पूज्यः, कथं तं स्तोतुं योग्यः, भीष्म? एषः, विदुषां श्रेष्ठः, जगन्नाथः, तव वचनेन जनार्दनः इति गण्यते; तद् सर्वं मिथ्यैव। यदि जनार्दनः स्वयमेव आत्मनं स्थापयितुं समर्थः, भीष्म, तं धर्मिष्ठं कथं पश्यसि, यदा सः इच्छां न करोति? गीतं गायकेन न उपदिश्यते, बहु गीतानि गायति अपि; प्राणी स्वभावं अनुगच्छन्ति, यथा पक्षी स्वजातिं। तव तु निस्संदेहं अधमस्वभावः—गङ्गायाः पुत्रः असि, तव मनः चञ्चलं स्थिरं न इति कथ्यते। अतः पाण्डवेषु अपि महापापं आरोप्यते, येषां कृष्णः परमपूज्यः, त्वं च तेषां मार्गदर्शकः। अधर्मज्ञ, धर्मज्ञः इति प्रसिद्धः, तु धर्ममार्गात् विचलितः; कः धर्मज्ञः, बुद्धिमान्, आत्मनं जानन्, तव यथा आचरितवान्? धर्मं विचारयन्, भीष्म, कः तव यथा आचरितवान्, यदि धर्मं जानासि, बुद्धि च अस्ति? कन्या धर्मं जानन् अन्यं इच्छति, त्वं तु आत्मनं बुद्धिमन्तं मन्यन्, अम्बां गृह्णीत्वा, भीष्म, कथं तद् अकरोत्? या कन्या त्वया गृहीता, भीष्म, तां राजा तव भ्राता विचित्रवीर्यः, धर्ममार्गं स्मरन्, न इच्छति। परस्त्रीषु जाताः पुत्राः, यदा त्वं बुद्धिमन्तं मन्यन्, तव वंशजाः, धर्ममार्गेण एव। भीष्म, तव कः धर्मः? तव ब्रह्मचर्यव्रतं व्यर्थम्, मोहात् वा, निर्बलत्वात् वा, निस्संदेहं। धर्मज्ञ, त्वां धर्मं कदापि आचरन्तं न पश्यामि; वृद्धसेवां अपि न अकरोत्, यथा धर्मं वक्तुम इच्छसि। पूजा, दानं, अध्ययनं, यज्ञाः च बहु हविःयुक्ताः—एतेषां अपि पुत्रस्य षोडशांशः न तुल्यः। बहुव्रतानि, उपवासाः, भीष्म, पुत्रहीनस्य सर्वं व्यर्थं भवति। अतः, पुत्रहीनः वृद्धः च, मिथ्याधर्मोपदेशेन, हंस इव, स्वजनैः मृत्युं प्राप्नुयात्। इदं प्राचीनैः अन्यैः, भीष्म, उक्तम्; यद् उक्तं, तद् त्वां शृण्वन्तं सम्यक् कथयामि। कदाचित्, समुद्रतीरे, वृद्धः हंसः, धर्मं भाषमाणः, व्यवहारतः भिन्नः, पक्षिणः उपदिशति। ‘धर्मं आचरत, अधर्मं वर्जयत’—इति तस्य वचनानि, भीष्म, पक्षिणः धर्मप्रियाः नित्यं शृण्वन्ति। हंसस्य वचनं शृण्वन्, पक्षिणः हृष्टाः, समागत्य, स्वभाषया हंसं संबोधयन्ति। ‘सर्वं वद, द्विजश्रेष्ठ, समागतान् पक्षिणः प्रति; कः हि, वद, धर्मं श्रेष्ठं जानाति?’ इति पृच्छन्ति। पक्षिणां मध्ये, अहिंसा धर्मः, हिंसा अधर्मः, पक्षिसमूहे; एषः धर्माधर्मयोः संक्षेपेण बोधनीयः। वृद्धहंसस्य वचनं शृण्वन्, पक्षिणः, धर्मे उत्सुकाः, हृष्टाः, अण्डजाः इव स्मितवन्तः, वदन्ति। ‘यो पक्षी नित्यं धर्मं आचरति, सः श्रेयस्करः; स धर्मिष्ठः यत्र गच्छति, तस्य गन्तव्यं सत्यम् वद।