स देवदानवालयान् गृहीत्वा स्वं शासनं स्थापयामास, पञ्चषष्टि-मिल्युत्तर-सष्टिसहस्रवर्षाणि, पुनः षष्टिसहस्राणि च, स दुष्टबुद्धिः तत्र दैत्याधिपतित्वेन भोगान् ऐश्वर्यं च भुक्तवान्। तेन बलिना दैत्यपतिना पीड्यमानाः देवा महादेवेन शक्रेण च प्रमुख्येन सह ब्रह्मलोकं जग्मुः। ते तत्र पितामहम् उपसृत्य, संतप्तचित्ताः, अञ्जलिं कृत्वा व्याजह्रुः—"भगवन्, भूतभव्यनाथ! वयं त्वत्प्रपन्नाः, त्रातव्या वयम्। अहर्निशं दितिसूनोः सन्निपातात् भीषणं भयम् आवर्तते।" "भगवन्, त्वं स्वयम्भूः, सर्वदैत्याधिपतिः, देवपितृयज्ञानां कर्ता, अव्यक्तः, सनातनः प्रकृतेः मूलम्। शृणु, एष आपदपि मम दुरवगाह्या; नारायणः परमः पुरुषः, अनन्तरूपः, महातेजाः। स एव अव्यक्तः, अचिन्त्यः, सर्वव्यापी, अक्षरः सर्वभूताधिपतिः; स एव मम तव च परायणं विपत्तौ। नारायणः अव्यक्तात् परः; अहं तु अव्यक्तात् जातः; मत्तः सर्वाणि भूतानि, लोकाः, देवाः, असुराश्च उत्पन्नाः। यथा अहं देवेषु प्रजापतिः, एवं नारायणः मम; अहं सर्वस्य पितामहः, विष्णुः तु प्रपितामहः।" "नूनं विशुद्धः स विष्णुः तं दैत्यं हन्ता भविष्यति; तस्मात् किञ्चिदपि तस्य दुष्करं नास्ति। अतः शीघ्रं गच्छत।" इति पितामहस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः ब्रह्मणा सह क्षीराब्धिं प्रति जग्मुः। आदित्या, वसवः, साध्याः, विश्वेदेवाः, मरुतः, रुद्राः, महर्षयः, अश्विनीकुमारौ च शोभनरूपौ, अन्ये च दिव्यानि भूतानि, सर्वे देवाः स्वैः गणैः सह चतुर्मुखेन नेतृत्त्वेन श्वेतद्वीपमुपाजग्मुः। ते तत्र नारायणं प्रार्थयन्तः ऊचुः—"त्रातास्मानद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्वधात्; त्वं हि परः स्रष्टा, परो देवेषु, ब्रह्मणः अपि। प्रसन्नपद्मलोचन, रिपुसैन्यभयंकर, त्वमेव दितिसन्तानविनाशस्य शरणं भविष्यसि।" तेषां वचः श्रुत्वा, पवित्रकीर्तिः विष्णुः, सर्वभूतात्मा, अदृश्यरूपः, तदा वाक्यमुवाच—"त्यजत भयम्, अमराः; अभयं ददामि। अतः शीघ्रं स्वर्गं प्रतियात।" "स एव दानवाधिपतिः, वरदर्पितः, अमराधिपैः अघात्यः, अहं तं दैत्यं सैन्यैः सह निहनिष्यामि।" देवाः पुनरूचुः—"देवेश, नमः; एते देवाः अतिव्यथिताः। तस्मात् शीघ्रं दैत्यपतिं हन्याः, कालः प्राप्तः, विलम्बः न कर्तव्यः। स दैत्यः सैन्यैः सह वरदर्पितः।" विष्णुस्तु प्रत्युवाच—"शिघ्रं दैत्यान् नाशयिष्यामि; अतः यूयं स्वर्गं प्रतियात।" एवं उक्त्वा भगवान् स्वर्गनाथान् विसृज्य, अर्धं नररूपं, अर्धं सिंहरूपं च धारयामास। नृसिंहरूपधारी, विकटदर्शनः, महातेजाः, मृत्युना सदृशं विवृतास्यः, स्वहस्तेन स्वहस्तं स्पृशन् तत्र स्थितः। हरिः, प्रभुः, हिरण्यकशिपुं प्रति प्रस्थितवान्; तं दृष्ट्वा दैत्याः, बलिनं नृसिंहं, समायान्तं, कोपसमन्विताः, शस्त्रवृष्टिं हरौ समवर्षयन्। किंतु तैः क्षिप्तानि शस्त्राणि सर्वाणि हरिः अपिबत्। ततः स युद्धे सहस्रशो दैत्यान् निपात्य, सर्वान् कोपितान् महाबलांश्च दैत्यान् हत्वा, स महातेजाः हरिः, दैत्याधिपतिं, महाबलपराक्रमं, मेघसंकाशं, गर्जितेन मेघवद् उद्यन्नदं, समभ्यद्रवत्। मेघसङ्काशतेजाः, मेघसङ्काशवेगः, महाबलः, सिंहबलसमन्वितः स दैत्यः, हरिणा समरभूमौ दंष्ट्रानखायुधेन, दैत्यगणैः संरक्षितः, युद्धमकरोत्। सायंतने स महाबलः हरिः, प्रासादस्य सन्निधौ सत्वरं गतः, दैत्यराजानं जानुं न्यस्य, नखैः विदारयामास। स हरिः, देवेषु प्रमुखः, तं दैत्यश्रेष्ठं, वरदर्पसमन्वितं, महाबलपराक्रमं, शीघ्रं निहत्य, देवेषु च सर्वेषु च भूतगणेषु श्रेयः प्रदाय, धर्मं प्रतिष्ठाप्य, प्रमुदितः अभवत्। एवं, पाण्डुपुत्र, नृसिंहचरितं ते प्रोक्तम्। इदानीं महात्मनः वामनस्यावतारं शृणु। पुरा त्रेतायुगसमये, राजन्, बलेः विरोचनस्यात्मजः, दैत्येषु अद्वितीयः महाबलवान् अभवत्। तदा स बली, दैत्यगणैः परिवृतः, इन्द्रासनं बलात् जिगीषुः, तदधिगृह्य स्थितवान्। तस्य बलेः प्रभावात् भीतान् देवान्, इन्द्रादीन् सह ब्रह्मणा, क्षीराब्धिं प्रति जग्मुः। तत्र सर्वे देवाः संयुक्त्या नारायणं स्तुत्वा, हरिं ददृशुः। तदा तेषां प्रार्थनया भगवतः अदितेः सुतत्वं कथ्यते; यद्वा, यदुकुलानन्दनः अदितेः पुत्रः अभवत्। स च विष्णुः, इन्द्रस्य अनुजः, तदा दैत्याधिपतिः अपि महाबलपराक्रमसम्पन्नः अभवत्।