ततः सर्वपितामहः भगवान्नारायणः साक्षात्समुपस्थितवान्। स च योगेश्वरः, यद्यप्यव्यक्तः, सदा व्यक्तरूपे स्थितः, स भगवान्नरनारायणरूपधारी हरिः, युधिष्ठिर, तत्र प्रादुरासीत्। ब्रह्मा, शक्रः, सूर्यः, सनातनधर्मश्च—स एव सर्वभूतात्मा, कर्मार्थं पुनःपुनः प्रादुर्भवति; तस्य दिव्याः प्रादुर्भावाः, देवराजसहितान्, अहं ते सम्यग्वक्ष्यामि। सर्वदेवेशः, लोकनाथः, सहस्रसंवत्सरान् सुप्त्वोत्तिष्ठति क्रियार्थं, अनन्तसहस्रैः सहितः। स एव ब्रह्माणं, कपिलं, परमेष्ठिनं, सप्तर्षिसहितान् देवान्, तेजस्विनं शंकरं च सृष्टवान्। पुण्यात्मा स भगवान् सनत्कुमारं, प्रजापतिं मनुं च, अग्निसमप्रभं, आदौ देवानन्यान् च ससर्ज। येन, यदा चलाचलम् अखिलं सागरे निमग्नं जातम्, ये च श्रेष्ठा देवदानवाः, नागराक्षसाश्च, विनष्टाः अभवन्—तदा मदुकैटभौ भ्रातरौ, युद्धे दारुणौ, तौ भगवता निहतौ, स च ताभ्यां परमं वरं दत्तवान्। तौ महाबलिनौ दैत्यौ, विष्णोः कर्णमलसम्भूतौ, पूर्वं दुरजयौ अभवताम्। सागरशयने, पर्वताग्रसदृशौ, तौ वायुनैव प्रविष्टौ, ब्रह्मणोदितौ। तौ महाबलिनौ दैत्यौ, दिवं व्याप्य, वातवत् विस्तीर्णौ, तौ दृष्ट्वा ब्रह्मा मुनिरूपेण चिन्ताम् आपेदे। स एकं मृदुतरं, अपरं कठोरतरं वेद; सविता आपसम्भूतः तयोर्नामानि चकार। एष मृदुः मधु नाम, कठोरः कैटभः; तौ नामलाभात्, स्वबलाभिमानिनौ, विचरतः। पूर्वं, हे राजन्, तौ महादैत्यौ मधुकैटभौ दिवं व्याप्य, तत्र विचरतुः। युद्धकामौ, निर्भयौ, तौ जगदेकसागरमिव दृष्ट्वा, ब्रह्मा जगतां पितामहः तद्विलोक्य—सागरसंकुले तस्मिन्महाजले अन्तर्हितः। पद्मनाभस्य नाभिकमलात् स प्रादुरभवत्। स एव तन्मूलं, अम्बुजं निर्मलम्, उपसृत्य, ब्रह्मा पितामहः तं धाम्नं पूजयामास। तत्रैव, तौ मधुकैटभौ, चतुर्मुखौ, आप्सु स्थितौ, दशसहस्रसंवत्सराणि जलमध्यस्थौ, न चलन्तौ। अथ दीर्घकालानन्तरं, तौ मधुकैटभौ यत्र ब्रह्मा आसीत्, तत्र समुपजातौ। तौ दृष्ट्वा, लोकनाथः, कोपारुणलोचनः, महातेजाः पद्मनाभः शय्यायाः समुत्तस्थौ। तदा तयोः सह तेन घोरं युद्धमभवत्, हे भारत, तस्मिन्नेवैकस्मिन्भीषणे सागरे, यदा त्रिलोकी जलपूर्णा अभवत्। तद्विग्रहः तुमुलः, सहस्रसंवत्सरपर्यन्तम् अभवत्, न तु तौ दैत्यौ युद्धे श्रान्तौ। ततो दीर्घकालानन्तरं, तौ युद्धमदेन प्रमत्तौ, तुष्टचित्तौ, भगवन्तं नारायणं वचो बभाषाते—"त्वया युद्धेन तुष्टौ स्मः, त्वं वन्दनीयः; त्वमेव नः मृत्युर्भव, किन्तु यत्र पृथ्वी जलमग्ना, तत्र न नः हन्याः। यदा च वयं निहताः स्याम, तदा तव पुत्रतां प्राप्नुयाम; यः च नः युद्धे जयेत्, तस्यैव वयं पुत्रभावं गमिष्यामः।" तयोर्वचनं श्रुत्वा, भगवान्नारायणः प्रहस्य, युद्धे तौ दैत्यौ बाहुभ्यां जग्राह। जङ्घाभ्यां च तयोः मधुकैटभयोः विनाशं चकार; तौ निहत्य, जलमध्यं पतितौ, तयोः शरीरं एकत्वं प्राप्तम्। यदा तौ निमज्जन्तौ, तदा ताभ्यां मेदः स्रवितम्, तच्च जलतरङ्गैः सर्वतो विततं, अन्तर्हितं च। ततः भगवान्नारायणः नानाविधानि भूतानि ससर्ज; मेदसा पृथ्वी समन्तात् आवृताभवत्, हे राजन्। तस्मात् कालात्, कुन्तिनन्दन, सा पृथ्वी 'मेदिनी' इति कथ्यते; पद्मनाभस्य प्रभावात् सा नित्यत्वं प्राप्तवती। सहस्रशः प्रादुर्भावाः अतीतानि, नानाविधानि; तानि यथाशक्ति वक्ष्यामि, कुरुनन्दन, शृणु। पूर्वं, यदा पद्मनाभः सागरशायी सुप्तः, तदा तस्मात्पद्मे देवाः सप्तर्षिसहिताः उत्पन्नाः। स एव 'पौष्करिक' इति प्रसिद्धः प्रादुर्भावः, यः पुराणेषु वर्णितः, यत्र वेदाः स्वाध्यायैः प्रतिष्ठिताः। श्रोतृमनोहरं वराहावतारं महात्मनः वक्ष्यामि, यत्र विष्णुः, देवश्रेष्ठः, वराहरूपं धारयामास। स भगवान् जलात् पृथ्वीं, गिरिसमेतां, वनगुल्मसहितां च उद्धृत्य, यस्य वेदा एव पादौ, शृङ्गे यूपः, दन्ताः वेदीमुखम्। तस्य जिह्वा वह्निरिव, केशा कुशाः, शीर्षं ब्रह्मा महातपाः, दिव्ये चक्षुषी अह्निशशिनौ, वेदार्थमयाङ्गः, मन्त्रैः विभूषितः। स सामस्वनपूर्णः, मुखं हविपात्रमिव, नासिका स्रुक्सदृशी, धर्मसत्यरूपः, यशसा शोभितः, कर्मवीर्यसम्मानितः। तस्य मुखं प्रायश्चित्तद्वारम्, स्थिरधृतिः वृषसदृशः, पशुप्रियः, उद्गातृहविचिह्नितः, पशुबीजधारकः, ओषधींरसः च। स अन्तरात्मा च बहिरात्मा च, मन्त्रशक्तिसंस्थितः, सौम्यदर्शनः; स्कन्धौ वेदिः, गन्धः हविः, देवपितृयागेषु शीघ्रगामी च। तस्य शरीरमग्निचक्रवत् पूर्वतोरणं, तेजस्वी, दीक्षा-विविधबलसम्पन्नः; हृदयम् दक्षिणदिक्, योगी, महाशास्त्ररूपः, विशालः, स्थितप्रज्ञः। एवं स भगवान्नारायणः, जगत्सृष्ट्यर्थं, नानारूपाणि धारयन्, देवर्षिसहितैः पूजितः, धर्मसंस्थापनाय, अधर्मविनाशाय च, युगान्तरप्रत्यये पुनःपुनः प्रादुरभवन्।