ऊर्ध्वे तिर्यक् च अधः च यत्र यत्र इदं जगत् सञ्चरति, सर्वेषु लोकेषु देवैः सह, भगवतः केशवस्य एव मुखं दृश्यते। किन्तु अयं पुरुषः, शिशुपालः नाम बालः, एतद् न अवबुध्यते; अतः सः सर्वत्र सर्वदा कृष्णं प्रति एवं वदति। यो हि पण्डितः परं धर्मं अन्वेष्टुम् इच्छति, सः तत्त्वतः तं धर्मं पश्यति; किन्तु चेदिराजः तं धर्मं न एवं पश्यति। वृद्धेषु बालेषु वा, महेषु नृपेषु वा, कः कृष्णं न योग्यं मन्यते? कः वा तं न पूजयेत्? इदानीं शिशुपालः एतां पूजां अनुचितां इति घोषयति; अनुचितं कर्म कृत्वा, सः यथोचितं आचरितुं अर्हति। गाङ्गेयेन एवं उक्ते, शिशुपालः तेन प्रति क्रुद्धः अभवत्; सूनिथं कोपसम्पन्नं दृष्ट्वा, सहदेवः तदा वाक्यम् अब्रवीत्। “मया, हे चेदिराज, सर्वं विचार्य कृतं; मत्तः सत्यं हेतुं च शृणु। सर्वेषां नृपाणां मध्ये कृष्णः श्रेष्ठः, अन्यः नास्ति; तस्मात् तम् अर्चितवन्तः स्म, यूयं च सर्वे अनुमोदितुम् अर्हथ। यदि कश्चन राजा स्वसेनया वाहनैश्च एतद् सहितुं शक्नोति, सः शीघ्रं युद्धाय प्रस्थितुं अर्हति; तस्य शिरसि मान्यस्थानं स्थापयतु।” एवं उक्ते, एतेषां पण्डितानां धर्मिष्ठानां मध्ये कश्चन प्रतिवचनं न उक्तवान्। ततः, अहंकारयुक्तेषु बलिनां नृपेषु तस्मिन् स्थाने दर्शिते, सहदेवेन केशवस्य विषये सूनिथं प्रति एवं उक्ते, तस्य नेत्रे स्वभावतः रक्ते, क्रोधात् अधिकं रक्ते अभवताम्। तस्य संक्रुद्धतां विज्ञाय, महाबलः भीष्मः पुनः कृष्णस्य गुणान् सम्यक् वर्णयामास; सः सूनिथं सर्वान् नृपांश्च सम्बोधितवान्। सः वक्तॄणां श्रेष्ठः, पण्डितानां अग्रण्यः, एवं अवदत्—“राज्ञां येन केशवाय सहदेवेन उक्तं, तत् एवं एव; शृणु, अत्र अधिकं वक्ष्यामि।” तदा भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मराजः युधिष्ठिरः सर्वेषां विदितार्थं भीष्मं पुनरपि उवाच। “एतस्य दिव्यस्य सर्वाणि कर्माणि विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि; भगवतः तानि मे कथय, पितामह। तस्य कर्मणां क्रमं, आविर्भावं, कृष्णस्य स्वरूपं च मे वद।” एवं उक्ते, भीष्मः शत्रूनां संहरणकर्तारं युधिष्ठिरं तेषां नृपाणां मध्ये प्रत्युवाच। वासुदेवस्य साक्षात् उपस्थितौ, इन्द्रस्य पुरः यथा, राजा तानि कर्माणि, यानि अन्यैः दुष्कराणि, वर्णयामास। राज्ञः शृण्वन्तः, धर्मराजस्य सन्निधौ, पण्डितश्रेष्ठः पुरुषः नरपतिं प्रति कृष्णस्य विषये इदं वचनं अवदत्। चेदिराजं प्रति अप्रत्युक्त्वा, शत्रूणां शत्रुं, भीष्मः महाकर्मा पुनरपि एवं अब्रवीत्—“शृणु, राजन्, युधिष्ठिर, वर्तमानानि पूर्वाणि च कर्माणि। सः परमेश्वरः, सर्वेशः, सूक्ष्मस्थूलरूपे स्थितः; तेषां कर्मणां गतिः गम्भीरा रहस्यमयी च। पुरा, नारायणः, स्वयम्भूः देवः, महाप्रजापतिः, सहस्रशिराः पुरुषः, स्थिरः अनन्तः सनातनः आसीत्। सः सहस्रमुखः, सहस्रचक्षुः, सहस्रपादः, सहस्रबाहुः, सर्वज्ञः, सहस्रनामधेयः देवः। सहस्रकिरिटधारी, विश्वरूपः, महातेजाः, नानावर्णः, देवानां आदिः, अव्यक्तात् परः स्थितः। सः भगवन् नारायणः आदौ अपः सृष्टवान्; तासु एव आपः, स्वयं भगवतः ब्रह्माणं सृष्टवान्। ब्रह्मा चतुर्मुखः, सः सर्वलोकान् आदौ सृष्टवान्; एवं प्राचीनकाले सर्वसृष्टिः अभवत्, यदा प्रलये चराचरं सर्वं नष्टम्। यदा ब्रह्मा आदयः लीयन्ते, यदा जगत् चराचरं विनश्यति, महाप्रलयः सम्पद्यते, सर्वं प्रकृतौ लीयते, तदा केवलं नारायणः एव अवशिष्यते, सर्वात्मा सः प्रभुः। हे भारत, सर्वे देवाः नारायणस्य एव अङ्गानि। राजन्, तस्य शिरः स्वर्गः, नाभिः अन्तरिक्षं, पादौ पृथिवी; अश्विनौ तस्य कर्णौ, चन्द्रसूर्यौ चक्षुषी। इन्द्राग्नी तस्य मुखं महात्मनः; अन्ये देवाः तस्याङ्गानि। सर्वं हरीणि स्थितानि, यथा मणयः सूत्रे; प्रलयकाले, सर्वं तमसि आवृतं दृष्ट्वा, महायोगी नारायणः, सर्वज्ञः, परमात्मवान्, ब्रह्मरूपं भूत्वा, तदा आत्मनः ब्रह्माणं सृष्टवान्। सः सर्वभूताध्यक्षः, सर्वशक्तिसमुद्भवः, अक्षरः, सनत्कुमारं, रुद्रं, सप्तर्षींश्च, तपस्विनः सृष्टवान्। ब्रह्मा सर्वं सृष्टवान्—लोकान्, प्रजाः च; ते च स्वकाले अन्यान् अपि सृष्टवन्तः, हे युधिष्ठिर। तेषां महात्मनां बहुरूपं नित्यं ब्रह्मोत्पन्नम्; अनन्तकोटिसंवत्सराणि गता, हे भारत। अनेकाः प्रलयाः जाताः, राजन्, नानाविधाः; मनुव्यवस्था, युगप्रलयः, प्रजाप्रलयश्च, सर्वं इच्छया निश्चितम्। यथा चक्रं परिवर्तते, एवं सर्वं चराचरं विनश्यति। चतुर्मुखं ब्रह्माणं निर्माय, भगवान् नारायणः, सः लोकानां हिताय क्षीरसागरे वसति; ब्रह्मा च जगतां पितामहः सर्वप्रजानां पिता अभवत्।