समुद्रस्य गभीरप्रदेशे, यत्र निषादानां श्रेष्ठं निवासस्थानं स्थितम्, तत्रैव, द्विजोत्तम, निषादानां गृहाणि सन्ति। सहस्रशः निषादा, पापकर्मणः, संसारात् पतिताः, निर्दयाः, दुष्टाश्च, तत्र वसन्ति—तान् भक्षयित्वा, तव कार्यसिद्ध्यर्थं, अमृतं प्रत्याहर इति आज्ञा दत्ता। किन्तु, कदापि न ब्राह्मणवधे धृतिं कुर्याः, यतः ब्राह्मणः सर्वेषां भूतानाम् अवध्यः, निर्मलश्च। अग्निः, सूर्यः, विषम्, शस्त्राणि च—कोपितानि सर्वाणि ब्राह्मणसमानानि भवन्ति; ब्राह्मण एव सर्वभूतानां गुरु: इति प्रसिद्धम्। एवं गुणैः ब्राह्मणः साधुभिः पूज्यते; तस्मात्, प्रिय, कोपेनापि कदाचित् न हन्तव्यः। कदापि ब्राह्मणेषु न हिंसा कर्तव्या; यथा अग्निः वा सूर्यः निर्दोषान् न दहति, तथैव त्वम् अपि तेषां हिंसां वर्जय। ब्राह्मणस्य दृढव्रतस्य कोपाक्रान्तस्य लक्षणैः तं द्विजश्रेष्ठं विज्ञास्यसि। ब्राह्मणः सर्वेषां प्राणिनां श्रेष्ठः, वर्णेषु च सर्वोत्तमः, पिता, आचार्यश्च। कः अग्निवत् दीप्तिमान्? कः सौम्यभावयुक्तः? केन शुभलक्षणेन ब्राह्मणं ज्ञास्यामि? यः तव कण्ठम् आपन्नः, यथा वलयः गृहीतः, स च यदि ज्वलनशीलः कोलशः इव दहति, स एव ब्राह्मणः विज्ञेयः; ब्राह्मणं कोपेनापि त्वया कदापि न हन्तव्यम्। विनता अपि पुत्रं हृदयेन प्रोवाच—यः तव उदरे न क्षीयते, स एव द्विजश्रेष्ठः। पुनरपि विनता पुत्रं हृदयेन उवाच—यस्य अप्रमेयबलं त्वं वेत्सि, तं पुण्यार्थिनः पूजयन्तु। तव पक्षौ वायुः रक्षतु, सूर्यचन्द्रमसौ पृष्ठं पालयेताम्। अग्निः शीर्षं रक्षतु, वसवः सर्वाङ्गानि, विष्णुः सर्वत्र तव सर्वाङ्गानि; अहं च तव मातरः सदा तव शान्त्यै कल्याणाय च प्रवृत्ता स्याम्। अहम् अत्रैव शुभकर्मसु प्रवृत्ता स्थास्यामि; त्वं, वत्स, शुभेन मार्गेण प्रयाहि, कार्यसिद्धये। एवं मातुः वचनं श्रुत्वा, स सुपर्णः पक्षौ प्रसार्य गगनं प्रति प्रस्थितवान्। ततः, बलवान्, कालान्तकवत् क्षुधितः निषादान् प्रति जगाम। तान् निषादान् बलवान् पक्षिराजः जघान, महतीं रजःपटलां व्योमस्पृशं निर्ममाथ; स समुद्रगह्वराणि शोषयामास, समीपस्थगिरिं च कम्पयामास। तदा पक्षिराजः महन्मुखं निर्माय निषादपथं निरोद्ध्य स्थितः; निषादाः त्वरया तस्य भुजङ्गारिणः मुखं प्रति धावन्तः। तत् विशालमुखं निषादैः समाश्रितम्, यथा आकाशात् पतितपक्षिणः, सहस्रशः, वातेन मोहिताः, यथा वनस्थतरवः प्रचण्डवातेन कम्पिताः। तदा स पक्षिराजः, शत्रुसूदनः, स्वबलमाश्रित्य, शीघ्रगत्या तान् निषादान् सङ्गृह्य, मत्स्यभक्षिणः निषादान् भक्षयित्वा तृप्तः बभूव। तत्रैव कश्चन ब्राह्मणः भार्यया सह तस्य कण्ठमुपेत्य, ज्वलनशिखावद् दहमानः, गगनचरं सम्बोधितवान्। स पक्षिराजः उवाच—"द्विजोत्तम, शीघ्रं मुक्त्वा मुखं निर्गच्छ, ब्राह्मणो मया कदापि न हन्तव्यः, पापकर्मणाप्यपि।" तदा ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"एषा निषादी मम भार्या, सा मया सह गच्छतु।" पक्षिराजः उवाच—"एनां निषादीं गृहित्वा शीघ्रं निर्गच्छ, त्वरया स्वात्मानं सञ्जह्य, मम तेजः त्वया न पच्यते।" एवं ब्राह्मणः भार्यया सह निर्गत्य, पक्षिराजं पूजयित्वा स्वाभिलषितं स्थानं गतः। तस्य निर्गमनानन्तरं, पक्षिराजः पक्षौ प्रसार्य मनसापि शीघ्रतरं गगनं प्रति प्रस्थितः। ततः स पितरं दृष्ट्वा, सम्यक् निवेद्य, तेन महर्षिणा पृष्टः। "कच्चित् सर्वदा कुशलं तव, वत्स, सुसम्पन्नेन आहार्येण? मानवेषु च आहार्यं तव पर्याप्तमस्ति वा? किं त्वं त्वरया गच्छसि? वद।" सुपर्णः उवाच—"माता कुशलिनी, भ्राता अपि, अहं च; किन्तु, पितः, आहार्येण कदापि न तृप्तोऽस्मि।" "सर्पैः प्रेषितः अहं सोमश्रेष्ठं आनयितुं, जननीं दास्यबन्धनात् मोचयितुं; अद्यैव तद् आनयिष्यामि।" "माता निषादभक्षणं उपदिष्टवती; सहस्रशः निषादान् भक्षयित्वापि न तृप्तोऽस्मि।" "तस्मात्, भगवन्, अन्यदन्नं प्रदर्शय, येन भुक्त्वा सोमं नेतुं समर्थोऽस्मि।" "वद, भगवन्, किमपि तृप्त्यर्थं, येन क्षुधातृष्णे विनश्येताम्।" तदा महर्षिः उवाच—"अस्त्येकः गजः, यः सदा कूर्मस्य ज्येष्ठभ्रातरं अधःमुखेन आकर्षति; तयोः पूर्वजन्मवैरस्यं त्वां वक्ष्यामि।" "शृणु, वत्स, तयोः यथार्थं, तयोः प्रमाणं च; शमवर्धनकथा तव हिताय शृणु।" पितुः वित्तविभागे, भ्रातरौ विवादं कृतवन्तौ; तत्र महर्षिः विभावासुः, कोपशीलः, ज्येष्ठः भ्राता आसीत्। तस्य कनिष्ठः भ्राता सुप्रतीकः, महातपाः; स महर्षिः भ्रात्रा सह वित्तं न रक्षितुम् इच्छति स्म। सुप्रतीकः सततं विभाजनम् इच्छन्, विभावासुः भ्रातरं सुप्रतीकं उवाच—"विभागे, महातपन्, बहूनि दोषाणि सन्ति; मोहात् बहवः विभाजनम् इच्छन्ति; एकदा विभक्ते, धनलोभेन मूढाः, परस्परं न सम्मानयन्ति।" एवं स महर्षिः तस्य दुःखस्य कारणं पुत्राय निवेदयामास।