माद्रीपुत्रः सहदेवः, भीष्मकं दुर्जयं विजित्य, कोसलाधिपं च वेनाटाटराजं च बलात् अधिगम्य, युध्यति स्म। ततः सः कन्तरकान् युद्धे, प्रकोटकान् नाटक्यांश्च, हेरम्बकान् च समरे विजितवान्। मरुधं च राम्यग्रामं बलात् अधिगृह्य, नाचिनान् अर्बुकान् च अन्यांश्च महाबलिनः राज्ञः परास्तवान्। सः पाण्डुपुत्रः सर्वान् वनवासिनः राज्ञः विजित्य, नाटाधिपं च स्ववशे कृतवान्। ततः पुलिन्दान् युद्धे पराजित्य, दक्षिणदिशं प्रस्थितवान्; सः नकुलस्य अनुजः, पाण्ड्यराजेन एकं दिवसं समरे युद्धम् अकरोत्। तं विजित्य, महाबलः सहदेवः दक्षिणपथं गत्वा, कीशकिंधाख्यातं गुहां प्राप्तवान्। सा गुहा, पूर्वं वालिना वानरराजेन रक्षिता, अनन्तरं रामानुगतेन सुग्रीवेण कोसलराज्यस्य राघवेण संरक्षिता, सहदेवः प्रविश्य सुग्रीवं युद्धाय आह्वयत्। तत्र सः सात् दिवान् मैनदद्विविदाभ्यां वानरराजभ्यां सह युद्धम् अकरोत्, किन्तु तयोः कापि पराजयस्य चिन्हं न अभवत्। ततः तौ महात्मानौ वानरौ, प्रसन्नचित्तौ, हर्षितौ सहदेवाय इदं वचनम् ऊचतुः— “गच्छ पाण्डवसिंह, सर्वरत्नानि गृह्य; युधिष्ठिरस्य कार्यं अविघ्नं सम्पादय।” सहदेवः ततः रत्नानि गृह्य महिष्मतीनगरं अगच्छत्; तत्र नरश्रेष्ठः नीलराजेन युद्धम् अकरोत्। पाण्डववीरः सहदेवः तेन सह महान् युद्धम् अकरोत्, यः भयानकः भीरूणाम् अभवत्। तत्र दिव्यः हविस्संहारकः अग्निः सहदेवस्य सहायम् अकरोत्, सेनायाः विनाशं, जनानां प्राणानां संकटं च उत्पादयत्। तदा, राजन्, सहदेवस्य सैन्ये रथाः, अश्वाः, गजाः, नराः, कवचानि च द्युतिमन्तः द्रष्टुं शक्यन्ते स्म। ततः कुरुवंशजः जनमेजयः, मनसा अत्यन्तं विगलितः, उत्तरं दातुं न अशकत्। ब्राह्मण, किमर्थं दिव्यः अग्निः युद्धे विरुद्धः अभवत्, यदा सहदेवः यज्ञार्थं प्रयत्नं अकरोत्? महिष्मतीनगरे दिव्यः हविस्संहारकः अग्निः, पूर्वं कामरूपेण अपहृतः इति कथ्यते। नीलराजस्य कन्या अतिव रम्या अभवत्; सा सर्वदा अग्निहोत्रं पितुः जागरणाय अकरोत्। यदा पवनैः व्यजनैः वीयमानापि, अग्निः न द्युतिमान् अभवत्, यावत् तस्याः सुन्दरकपोलात् वातेन प्रज्वलितः। ततः दिव्यः अग्निः तां रम्यां कन्यां कामयामास, तं सर्वेभ्यः नीलराजः समीपं आनयत्। अनन्तरं ब्राह्मणरूपं धृत्वा, अग्निः तया उच्चकट्या पद्मनेत्रया कन्यया सह सानन्दम् समागतम् अकरोत्; किन्तु धर्मज्ञः राजा शास्त्रानुसारं तं प्रतिबन्धितवान्। ततः क्रोधात् दिव्यः अग्निः प्रज्वलितः अभवत्; तं दृष्ट्वा विस्मितः राजा शिरः भूमौ नमत्। कालेन राजा, शिरः नमित्वा, तां कन्यां यथापूर्वं अग्नये ब्राह्मणरूपिणे दत्तवान्। तां नीलराजकन्यां सुन्दरभ्रुवं प्राप्त्वा, दिव्यः अग्निः राज्ञः प्रसन्नः अभवत्। अग्निः, हविस्संहारकः श्रेष्ठः, राज्ञे इच्छितं वरं दत्तवान्; राजा स्वस्य सेनायाः रक्षां प्राप्तवान्। तस्मात् कालात् आरभ्य, राजन्, ये राज्ञः अज्ञानात् बलात् तां नगरीं जेतुं प्रयत्नं अकरोत्, ते अग्निना दग्धाः। महिष्मतीनगरे, कुरुश्रेष्ठ, स्त्रियः बलात् न गृहीताः, केवलं स्वेच्छया एव। एवं अग्निः तां वरं दत्तवान्— स्त्रियः तत्र बलात् न गृहीताः, केवलं स्वेच्छया; नगरीराजानः तस्य ऋणात् विमुक्ताः अभवन्, भारतश्रेष्ठ। भारतश्रेष्ठ, राज्ञः अग्निभयात् तां नगरीं सदा शासितवन्तः। किन्तु धर्मात्मा सहदेवः, स्वस्य सैन्यं अग्निना त्रस्तं दृष्ट्वा, न व्यथितः; जलस्पर्शेन शुद्धः, अग्निं सम्बोधितवान्। “यदर्थं कार्यम् एतत्, तव कृते; नमस्ते कृष्णमार्गगः। त्वं देवमुखः, त्वं यज्ञः, हे पावक। त्वं पावकः शुद्धिर्हि, हव्यवाहनः यज्ञवाहकः। वेदाः तव कृते उत्पन्नाः, अतः त्वं जातवेदाः। त्वं चित्रभानुः, देवेशः, अनलः, विभावसुः; त्वं स्वर्गद्वारस्पर्शी, त्वं होताशः, ज्वलनः, शिखी। त्वं वैश्वानरः, पिङ्गेशः, प्लवङ्गः महातेजाः; त्वं कुमारसुतः, रुद्रबीजः, सुवर्णः। अग्निः मे तेजः ददातु, वायुः प्राणं ददातु; पृथ्वी बलं ददातु, आपः कल्याणं ददातु। अग्ने, आपां गर्भः, महात्मन्, जातवेदः, देवेशः, देवमुखः, सत्येन मां शुद्धय। ऋषिभिः, ब्राह्मणैः, देवैः, असुरैः च, त्वं सदा यज्ञे सम्यक् उपहितः; सत्येन मां शुद्धय। त्वं धूमकेतुः, शिखी, पापनाशकः, अजातः; त्वं सर्वेषु जीवेषु सदा वससि—सत्येन मां शुद्धय। एवं त्वां भक्त्या स्तुतवान्, प्रभो, दीप्तमान्; तुष्टिं, पुष्टिं, विद्याम्, हर्षं च मे ददातु, हे अग्ने। एवं अग्निमन्त्रं पठित्वा, प्रभवे समर्पयेत्; संयतात्मा, सदा समृद्धः, सर्वपापात् विमुक्तः भवति।” इति महाभारतस्य कथायां सहदेवस्य दक्षिणदिग्विजयः, महिष्मतीनगरे अग्निदेवस्य अद्भुतवृत्तान्तः, तस्य स्तुतिर्मन्त्रः च एकस्मिन् सुगमं, श्रद्धामयम् आख्याने सम्यक् प्रकटितम्।