कद्र्वा भगवन्तं विष्णुं स्तौति स्म—त्वं विष्णुः, त्वं सहस्रनेत्रः, त्वं देवः, त्वं परमं शरणं; त्वं सर्वामृतं, देव, त्वं सोमः परमपूजितः। त्वं क्षणः, त्वं तिथिरेव, त्वं मुहूर्तः पुनः क्षणः; त्वं शुक्लपक्षः, कृष्णपक्षश्च, कालभागाः, परिमाणानि, लघुतमांशाश्च; त्वं संवत्सरः, ऋतवः, मासाः, रात्रयः, दिवश्च। त्वं परमं पृथिवीं पर्वतवनयुतां, भूमिं सूर्यसमेतां, अन्धकाररहितं नभः; त्वमापो मत्स्यसमूहयुक्ताः, मदोत्कटमत्स्यग्रहयुताः, महातरङ्गयुक्ताः, बहुव्यालमत्स्यसमूहयुक्ताश्च। त्वं महायशाः, सदा मुनिपुङ्गवैः प्रहृष्टचित्तैः पूज्यसे; स्तुतः, यज्ञे सोमं पिबसि, भूतार्थं समर्पितं हविर्भुङ्क्षे। त्वं ब्राह्मणैः फलार्थं नित्यं पूज्यसे; त्वं अनन्तबलः, वेदाङ्गैः सह गीतः; तव हेतोः द्विजश्रेष्ठाः यत्नेन वेदान् शाखाश्च उपसर्पन्ति। एवं कद्र्वया स्तुतः, स भगवाँश्चक्रपाणिः सर्वं नभः घनान्धकारसमूहैः आवृत्य तस्थौ। स मेघान् आज्ञापयत्—"शुभं सुधां वर्षयत" इति। ते मेघाः विद्युत्प्रभया विराजमानाः, प्रचुरं जलं वर्षयामासुः। निरन्तरं गर्जन्तः, परस्परं प्रतियुध्यन्त इव, ते मेघाः अद्भुतमहान्तः, आकाशं प्रलयानिव दर्शयन्तः, अतुलं अनवरतं जलं महनादेन वर्षयन्तः, नभः बहुप्रवाहतरङ्गयुक्तं नृत्यन्तमिव बभूव। गर्जनध्वनिना, विद्युत्पवनाभिहतेन, ते मेघाः तदा निरन्तरं वर्षयामासुः। चन्द्रसूर्यरश्मिनष्टे नभसि, तदा नागश्रेष्ठाः इन्द्रवृष्ट्या प्रमोदं जग्मुः। पृथिवी सर्वत्र जलपूरिता, शीतलशुद्धं जलं अधः पातालमपि अगच्छत्। तस्मिन्काले पृथिवी अनेकत्र जलतरङ्गैः आवृता; नागाः मातरं सह गत्वा सौन्दर्यलाभाय तत्र समागच्छन्। ततः हृष्टाः नागाः जलप्रवाहैः सिक्ताः, सुपर्णेन शीघ्रं तस्मिन्नेव द्वीपे नीताः। स द्वीपः, मकरनिवासः, विश्वकर्मणा निर्मितः; तत्र आगतानां प्रथमं लवणं भीषणं दृष्टम्। नागाः सुपर्णसहिताः रम्यं वनं दृष्टवन्तः, यदापि सागरजलैः परिवृतं, पक्षिसंघघोषेण निनादितम्। तद्वनं अद्भुतफलपुष्पयुक्तवनमालाभिः आच्छादितम्, शोभनगृहैः, पद्मह्रदैः च शोभितम्। शुद्धजलैः, दिव्यह्रदैः च भूषितम्, पुण्यगन्धवहैः पवनैः आलोलितम्। तत्र मलयवृक्षाः आकाशं स्पृशन्त इव विराजन्ते, वायुनाऽपकृष्टपुष्पवर्षं विसृजन्ति। अन्ये वृक्षाः अपि पुष्पाणि वायुनाऽपकृष्टानि नागेषु पुष्पवर्षं जलवर्षं च ववर्षुः। तद्वनं मनोहरं, गन्धर्वाप्सरसां प्रियतमं, मदमत्तभृङ्गनिनादितं, दृष्टिसुखं च। शोभनं, पुण्यं, सर्वजनाकर्षकं, नानापक्षिगीतनिनादितं, तद्वनं कद्र्वापुत्राणां हर्षं जनयत्। तस्मिन्वने प्राप्ते नागाः प्रमोदं जग्मुः; ते सुपर्णं बलवन्तं पक्षिराजं प्राहुः—"अन्यं द्वीपं, रमणीयतमं, शुद्धजलयुतं नय; त्वं हि, व्योमगामिन्, अनेकानि रम्यस्थानानि पश्यसि।" ततः पक्षिराजः चिन्तयन्, मातरं विनतां प्राह—"माते, किमर्थं नागवचनं कर्तव्यं मया?" तदा विनता—"दुर्भाग्येन, सौतपत्न्या च कपटेन, दासत्वं प्राप्तास्मि; नागैः मिथ्यापणेन वञ्चिता।" मातरं कारणं उक्तवतीं दृष्ट्वा, व्योमचारी, तद्विषादेन दुःखितः, नागान् प्रति उवाच—"किमानीय वा किं ज्ञात्वा, वा केन वीर्यकर्मणा, मातरं दास्याद्विमोचयेयम्? सत्यं वदत, जिह्वालिङ्गिनः।" एवं श्रुत्वा नागाः प्राहुः—"स्वबलात् अमृतं आनय; तदा तव माता दास्याद्विमुच्यते, व्योमचारी।" एवं नागैः उक्तः, गरुडः मातरं प्राह—"अहं गच्छामि अमृतं नेतुम्; किं खादितव्यं मया, तत् वक्तुमिच्छामि।" विनता प्राह—"समुद्रतीरे, अधस्तात्, निषादानां श्रेष्ठं वासस्थानं अस्ति; तत्र, द्विजश्रेष्ठ, निषादानां गृहाणि। सहस्रशः निषादाः, पापकर्मिणः, लोके नष्टाः, निर्दयाः, दुष्टाः—तान् खादित्वा, सुधां आनय। कदापि ब्राह्मणं हन्तुम् न प्रवर्तस्व; सर्वेभ्यः भूतभ्यः ब्राह्मणः अवध्यः, निर्मलः च। अग्निः, सूर्यः, विषं, शस्त्राणि—क्रुद्धे ब्राह्मणे तानि अपि ब्राह्मणसमानि भवन्ति; ब्राह्मणः सर्वभूतानां गुरु इति कथ्यते। एवं गुणैः ब्राह्मणः साधुभिः पूज्यते; तस्मात्, वत्स, क्रुद्धोऽपि ब्राह्मणं न हन्तव्यम्। ब्राह्मणेषु कदापि हिंसा न कर्तव्या; यथा अग्निः वा सूर्यः निर्दोषं न दहति, तथा त्वं अपि न हिंस्यः। यथा व्रतस्थः ब्राह्मणः क्रुद्धः कुर्यात्, तैः लक्षणैः तं द्विजश्रेष्ठं त्वं ज्ञातव्यम्। ब्राह्मणः भूतानां श्रेष्ठः, वर्णानां श्रेष्ठः, पिता, गुरुश्च। कः अग्निवत् दीप्तिमान्? कः सौम्यभावं दर्शयति? कैः शुभलक्षणैः ब्राह्मणं ज्ञातुम् अर्हामि?" "यः तव कण्ठं प्राप्तः, यथा आङ्कुशः निगीर्यते—" (इति).