नृपः बृहद्रथः पुत्रप्राप्तये शुभयज्ञादिकानि विधिवत् कृत्वापि वंशवृद्ध्यर्थं पुत्रं न लब्धवान्। स राजा स्वपत्नीभिः सह पुत्राभावेन विषण्णचित्तः अभवत्। तदनन्तरं स वंशहीनः राजा राज्यं परित्यज्य तपस्विनां वनं शरणं जगाम, यद्यपि तस्य प्रजाजनः स्नेहात् तं न गन्तुं यत्नं कृतवान्। ततः स राजा चन्दकौशिकस्य, कक्षिवत्-गौतमयोः पुत्रस्य, तपस्वित्वे अग्रण्यः महात्मनः, कीर्तिं श्रुत्वा तं वनं प्राप्तवान्। तत्र वृक्षस्य छायायां यदृच्छया स्थितं तं महामुनिं राजा पत्न्यः सह सर्वथा तुष्टुम् इच्छन् समीपं गतः। स मुनिः बृहद्रथं यथाविधि सत्कारं कृत्वा तेन सह उपविष्टः अनुमतिं दत्तवान्। ततः स मुनिः पृच्छति स्म—“किमर्थं आगतः असि?” इति। राजा ब्राह्मणैः सह पत्न्यः सहितः तस्य पुरतः उपविष्टः। ततः राजा मुनिं उवाच—“भगवन्, मम पुत्रः नास्ति; वृद्धावस्थायां पुत्रहीनस्य राज्यं किम् उपयोगाय?” इति। “तस्मात् वनवासं पत्न्यः सह तपः करिष्यामि; पुत्रहीनस्य न कीर्तिः न च दीर्घयज्ञफलम् अस्ति।” इत्युक्त्वा राजा मुनिं दयया आविष्टः। सत्यसन्धः ऋषिस्रेष्ठः तं उवाच—“राजन्, अहं तव प्रसन्नः; वरं वृणीष्व धर्मज्ञ।” ततः बृहद्रथः पत्न्यः सहितः नम्रः, पुत्रदर्शनस्य निराशात् अश्रुपूरितवाणी तं उवाच। “भगवन्, राज्यं परित्यज्य तपोवनं प्राप्तः, दुःखितस्य कः वरः, पुत्रहीनस्य राज्यं किम्?” इति। तद् श्रुत्वा मुनिः समाधौ स्थित्वा, इन्द्रियैः विक्षिप्तः, तस्य आम्रवृक्षस्य छायायां उपविश्यन् ध्यानं कृतवान्। तत्र स्थितस्य मुनेः गोदावरीदंशेन एकं पक्वं आम्रफलम् तस्य गोदाम् पतितम्। तं फलम् ऋषिस्रेष्ठः हृदयेन अभिषिक्तम् कृत्वा, पुत्रप्राप्त्यर्थं अप्रतिमं साधनं इति राजा बृहद्रथाय दत्तवान्। तदनन्तरं महामुनिः ज्ञानसम्पन्नः राजानं उवाच—“राजन्, तव अभिलषितम् सिद्धम्; प्रतिगच्छ पुरुषश्रेष्ठ।” “एतत् तव पुत्रः भविष्यति; वनवासं मा कुरु; प्रजाः धर्मेण पालय, एष नृपाणां धर्मः।” “विविधयज्ञान् कृत्वा इन्द्रं तुष्टुम् यत्नं कुरु; पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा ततः आश्रमं आगच्छ।” “राजन्, तव पुत्राय अष्टवरान् ददामि—ब्राह्मणभक्तिः, अजेयत्वम्, युद्धे बुद्धिः, अतिथिसत्कारः, दुःखितेषु करुणा, महाबलम्, लोके दीर्घकीर्तिः, जनानां स्नेहः—एते अष्टवराः। प्रतिगच्छ, तव कार्यम् सिद्धम्; प्रतिगच्छ नराधिप।” ऋषेः अनुमत्याः अनन्तरं राजा पत्न्यः सहितः नगरम् प्रविष्टवान्, प्रजाजनः अपि तेन सह आगतः। ततः राजा उचितकालम् ज्ञात्वा आम्रफलम् द्वयोः पत्न्योः वितरति स्म। ऋषेः सम्मानात् तथा कालपरिवर्तनात् तयोः पत्न्योः आम्रं विभज्य उपभुक्तम्। तयोः फलभक्षणात् गर्भः उत्पन्नः; तद् दृष्ट्वा राजा अतिशयम् हर्षितः अभवत्। सम्यक् काले, तयोः राण्योः द्वे शरीरे द्वे अर्धाङ्गे उत्पन्ने। प्रत्येकं अर्धं एकं नेत्रं, एकं भुजं, एकं पादं, अर्धं उदरं, मुखं, नितम्बं च युक्तम् आसीत्; एतानि अर्धशरीराणि दृष्ट्वा राण्यः भयात् कम्पिते। दुःखिता, तयोः स्त्रियः परस्परम् समुपविश्य, शोकात् जीवितौ अर्धशरीरौ परित्यक्ते। तयोः धात्र्यः तान् शिशुयोः यथायोग्यं आवृत्य नगरद्वारम् बहिः निष्क्रान्ते, तत्र तान् स्थापयामास। तयोः अर्धयोः शुभ्रवस्त्रैः सम्यक् संवृतयोः, चौराहे निहितयोः, जनः न जानाति स्म। ततः धात्र्यः पुनः राजमहलम् प्रविश्य, पत्न्योः पृथक् तं वृत्तान्तं निवेदयामास। ततः पुरुषसिंह, जरा नाम राक्षसी, रक्तमांसभक्षिणी, तौ चौराहे स्थितौ शिशुयोः गृहीत्वा। शुभम् कर्तुम् इच्छन्ती, भाग्यवशात्, सा राक्षसी तयोः अर्धयोः संयोजनम् अकरोत्। यदा संयुक्ते अर्धे, वीरः बालकः एकरूपः प्रकटितः। ततः राक्षसी विस्मयाकुलनेत्रा तं वज्रसमानशरीरं शिशुं उत्थापयितुं न शशाक। शिशुः ताम्रवर्णमुष्टिं मुखे स्थापयित्वा, जलपूरितमेघवत् तीव्रं रुदितवान्। तस्य शब्देन भीता नगरवासिनः, राजा सहितः, शत्रुनाशनः, त्वरितम् बहिः निर्गतवन्तः। तयोः स्त्रियः, श्रान्ता, दुःखिता, दुग्धपूर्णस्तन्यः, पुत्रनिराशा, शीघ्रं आगच्छन्। तदा राजा तादृशस्थितौ, वंशस्य दुःखितौ, तथा बलिनं शिशुं दृष्ट्वा, राक्षसी चिन्तयितुम् आरब्धवती। “धर्मिष्ठस्य महात्मनः पुत्रकामस्य राज्ये स्थित्वा, एतं शिशुं मारयितुम् न युक्तम्; एष तस्य पुत्रः।” एवं महाभारते द्वितीयपर्वणि पुत्रप्राप्त्यर्थं बृहद्रथस्य चरितं, चन्दकौशिकस्य कृपा, आम्रफलस्य प्रभावः, तथा जरा राक्षस्याः अद्भुतं संयोजनं, श्रद्धया वर्णितम्।