ततः भीष्मः धर्मराजं युधिष्ठिरं समुपविश्य सान्त्वनपूर्वकं वाक्यम् इदम् उक्तवान्—"हे भारतेन्द्र! त्वं क्षत्रियवर्गे सम्राट् भवितुम् अर्हसि। किन्तु शान्तनुसुतः दुर्योधनः, द्रोणपुत्रः अश्वत्थामा, कृपः, कर्णः, शिशुपालः, धनुर्धरः रुक्मिः, एकलव्यः, द्रुमः, श्वेतः, शैब्यः, शकुनिश्च—एते सर्वे युद्धे विजित्य एव त्वं राजसूयमहोत्सवं सम्पादयितुम् अर्हसि। एते च नृपाः सन्मानात् त्वया सह न युध्येयुः। तत्र विकर्तनसुतः कर्णः, दिव्यास्त्रबलमदेन मतिमान्, कोपसमन्वितः, अकेनैव युद्धं करिष्यति। यावत् बलवान् जरासन्धः जीवति, तावत् राजसूयस्य सिद्धिः न सम्भवति इति मम मतिः। हि सर्वे नृपतयः गिरिव्रजे पराजिताः तेन सिंहेन गुहाशयस्थे गजेन्द्रवत् निगृह्य रक्ष्यन्ते। स जरासन्धराजा भूमिपतिभिः सह यजनार्थं, सहस्रैः तथा अष्टाभिः नृपैः अभिषिक्तः, महात्मानं उमापतिं महादेवं सम्पूज्य, कठोरतपसा तं तुष्टाव। तेन तपसा भूमिपतीन् विजित्य स्वसंकल्पं पूर्णमकरोत्। स पुनः पुनः समागतान् नृपतीन् सेनाभिः सह विजित्य, तान् स्वनगरे बद्ध्वा, नरसमूहं चकार। वयं च तदा जरासन्धभीत्या मथुरां परित्यज्य द्वारवतीं नगरीं गता। यदि त्वं राजन् तं यज्ञं प्राप्तुम् इच्छसि, तर्हि तेषां नृपतीनां मोक्षाय, जरासन्धवधाय च प्रयत्नं कुरु। अन्यथा एष कार्यः न शक्यते सिद्धुम्, केवलं जरासन्धवधेन एव राजसूयः सम्पूर्णः भविष्यति। एषा मम मतिः; यदि त्वं अन्यथा मन्यसे, तर्हि युक्तिम् विचिन्त्य स्वं मतं ब्रूहि। एवं श्रुत्वा धर्मराजः युधिष्ठिरः सान्तर्वेदना कृष्णं प्रति उवाच—"स्वार्थसिद्ध्यर्थं, सम्राट्पदप्राप्तये, त्वां कृष्णं प्रमादात् कथं प्रेषयेयम्? भीमः अर्जुनश्च मम नेत्रे, जनार्दनः च मनः इति मन्ये। मनः नेत्रविहीनस्य किं जीवितम्? जरासन्धसेनां भीमवीर्यसमुद्भूताम् अतीव दुस्तराम्, यत्र यमः अपि न विजेतुम् अर्हति, तत्र किम् अहम् करिष्यामि? अस्य विषये अयुक्तमार्गानुसरणं नाशाय भवति; तस्मात् तेन मार्गेण गन्तव्यम् इति नोपपद्यते। मम मतं शृणु, जनार्दन—त्यागः एव अत्र युक्तः; दूरतः कठिनः च राजसूयोऽयं मनसि न रोचते। एतेन काल्येन, पार्थः उत्तमं धनुः, अक्षय्ये तूणी, रथं, ध्वजं, अश्वांश्च लब्ध्वा, युधिष्ठिरं प्रति उवाच—"राजन्! धनुः, शस्त्राणि, बाणाः, बलम्, मित्राणि, भूमिः, यशः, ऐश्वर्यं च—यत् दुर्लभं तदिदानीं मया इच्छया लब्धम्। वैद्याः कुलोत्पत्तिं स्तुवन्ति, किन्तु मम बलमेव प्रियं, तस्मात् बलस्य तुल्यं किमपि नास्ति। कृतवीर्यवंशे जातस्य किं कर्तव्यं यदि बलं नास्ति? दुर्बलवंशे जातोऽपि यदि बली, स सर्वान् अतीत्य तिष्ठति। क्षत्रियस्य धर्मः शत्रुविजय एव; सर्वगुणविहीनोऽपि बली शत्रूञ् जयति। सर्वगुणसम्पन्नः अपि दुर्बलः किं कुर्यात्? जयसिद्धिः कर्मणि दैवेन च पतितम्। समर्थः अपि यः प्रमादं करोति, तस्य बलस्य उपयोगो न सिध्यति। तस्मात् शत्रुणा सह सैव दुर्बलता हान्याय भवति। यथा शूरस्य विषादः, तथैव बलिनः मोहोऽपि नाशाय; तौ राजा विजिगीषुणा त्यक्तव्यौ। यदि जरासन्धं हत्वा नृपतीन् रक्षेम, यज्ञसिद्ध्यर्थं, ततः किम् अन्यत् श्रेयः? किञ्च, किञ्चिद् अकरोत्वा गुणानां प्रमाणं न सिध्यति; गुणाः परीक्ष्य एव ज्ञेयाः। भगवन्! यत् संन्यासवस्त्रं शमकामैः मुनिभिः पश्चात् लभ्यते, तत् सुलभम्; किन्तु सम्राज्यं अद्य लभ्यते—शत्रून् जेष्यामः। एवं अर्जुनस्य, कुन्तीपुत्रस्य, भारतवंशजस्य, दृढनिश्चयः जातः। मरणं दिवा वा निशि वा न ज्ञायते; युद्धपराङ्मुखत्वेन अमृतत्वं प्राप्तं न श्रुतम्। यथाशक्ति, यथान्यायं, यथास्मिन् काले धर्मसमन्वितेन उपायेन एव कार्यं कर्तव्यम्। श्रेष्ठः परिणामः युक्तयुक्तिपूर्वकस्पर्धायाम् विषमत्वमेव; संधिना विषमत्वं जायते, समता न भवति। अयुक्तयुक्तिपूर्वकस्पर्धायां परमं नाशः; समत्वात् संशयो जायते, न च जयः। वयं युक्तिं गृहित्वा शत्रोः समीपे स्थिताः; यथा नद्याः प्रवाहः वृक्षं प्रति गच्छति, तथा शत्रोः दुर्बलांशं हत्वा, स्वं रक्षित्वा, लक्ष्यं प्राप्नुयाम। न तु सेनया वा महाबलैः प्रत्यक्षं शत्रुणा सह युद्धं कर्तव्यम्; एषा युक्तिः पण्डितैः प्रशस्यते, ममापि रोचते। शत्रोः गृहम् अप्रकाशं प्रविश्य, दोषरहितः सन्, तस्य भूमिं गत्वा, वाञ्छितं कार्यं साधयेम। एकः एव पुरुषः, नृणां श्रेष्ठ, भाग्यं वहति; स जीवात्मेव, तस्य नाशं न पश्यामि। अथवा, युद्धे तम् हत्वा, यदि किञ्चन जीवेम, स्वबन्धुगोपरक्षणार्थं स्वर्गं प्राप्नुयाम।