श्रीहरिः तदा तां अनुपमां स्त्रीरूपां परित्यज्य, बहुविधैः भीषणास्त्रैः दानवान् संत्रासयामास। ततः सागरतीरे देवदानवयोः महान् घोरतमश्च संग्रामः प्रववृते। तत्र सहस्रशः विस्तीर्णानि तीक्ष्णानि शूलानि, विशिखाश्च विविधायुधानि पतन्ति स्म। चक्रघातैः क्षरद्भिः शोणितधाराभिः, खड्गशूलगदाप्रहारैश्च दानवाः भूमौ पतिताः। तदा सुवर्णमालाभूषितानि शिरांसि, कठोरैः परशुभिः युद्धे छिन्नानि, निरन्तरं पतन्ति स्म। रुधिरलेपनाङ्गाः महादैत्याः निपातिताः, शिलारक्ताङ्कितशैलशिखराणिव दृश्यन्ते स्म। तत्र बहुषु स्थलेषु, सहस्रशः शब्दाः समुत्पेतुः, शस्त्रप्रहारैः परस्परं ताडयन्तः, सूर्यश्च रक्तवर्णः अभवत्। तीक्ष्णलोहदण्डैः पाणिप्रहारैश्च समीपे युद्धे ताडयन्तः, नभः व्याप्नुवन्ति शब्दाः। "छिन्धि! भिन्धि! धाव! हन! आक्रम!" इति सर्वतः भीषणाः क्रन्दनध्वनयः शुश्रुविरे। एवं घोरसंकुले तस्मिन्संग्रामे, दिव्यौ नरनारायणौ समरमध्यं प्रविश्य स्थितौ। तत्र नारस्य दिव्यं धनुः दृष्ट्वा, श्रीविष्णुः, दानवविनाशकः, स्वचक्रं चिन्तयामास। तस्यैव चिन्तनमात्रेण, दिवः पतितं तेजस्वि चक्रं, शत्रुतापनं, सूर्यसमवृत्तं, सुदर्शनं, युद्धे भीषणदर्शनं, तत्र सन्निविष्टम्। तत् चक्रं हव्यवाट्समप्रभं, भीषणं, महाबाहुना अच्युतेन महावेगेन प्रक्षिप्तं, शत्रुपुरनाशनाय दीप्तिमान् समरक्षेत्रे स्रवति स्म। तच्चक्रं प्रलयाग्निसमतेजः, पुनः पुनः वेगेन पतित्वा, सहस्रशः दैत्यपुत्रान् विदारयामास, पुरुषश्रेष्ठेन समरे प्रक्षिप्तम्। कदाचित् स ज्वलनसमः असुरगणान् समूलं दग्ध्वा, दिवि भूमौ च पुनः पुनः प्रक्षिप्य, शून्ये रक्तं पिबन्निव रौद्रः प्राचरत्। एवं दैत्याः, भग्नमनसः, देवसेनां पुनः पुनः गिरिभिः प्रहारयन्तः, स्वतेजः स्वबलं च मेघपटलवत् क्षीणं कृत्वा, सहस्रशः आकाशं प्रति धावन्ति स्म। तदा दिवः पतन्ति स्म, बहुविधरूपाणि भीषणानि गिरयः, वृक्षयुक्तानि, मेघसमूहसदृशानि; तेषां शिखराणि भग्नानि, परस्परं संघट्टयन्ति महाशब्देन। तस्मिन् काले, भूमिः वनैः सहितं, पतद्गिरिप्रहारैः समन्तात् कम्पिताभवत्; युद्धे तीव्रतया प्रवृत्ते, गिरयः पुनः पुनः शब्दयन्ति स्म। ततः सुवर्णाभरणैः भूषितः पुरुषः, महाबाणैः आकाशं पूरयामास; तेषां बाणैः गिरिशिखराणि विदार्य, दैत्यसेनायाः भीतिं जनयामास। तदा दैत्याः, देवैः पीडिताः, भूमिं लवणोदधिं च प्रविश्य, सुदर्शनं ज्वलनसमं दिवि प्रज्वलन्तं दृष्ट्वा, भयाकुलाः अभवन्। देवैः विजयप्राप्ते, मन्दरः सविनयेन स्वस्थाने नीतः; व्योम्नि स्वरे च निनादयन्, सर्वमेघाः यथागतं निर्गताः। ततः देवाः, परमसंतोषेण, अमृतं रक्षितुं सम्यक् प्रबन्धनं कृत्वा, तं रत्नभूतं अमृतं किरीटी बलेन्द्रहन्त्रे समर्पयामासुः, अमरैः सह रक्षणाय। एवं सम्पूर्णं समुद्रमन्थनं कथितं, तथा तत्र जातस्य दिव्यस्य अश्वश्रेष्ठस्य उत्पत्तिः अपि। तदा कद्रुः तं दृष्ट्वा विनताम् उवाच—"शीघ्रं ब्रूहि, सुमुखि, उच्चैःश्रवसः वर्णः कः?" साऽपि—"अयं हयपतिः नूनं श्वेतः; किं त्वं मन्यसे, सुश्रोणि? तस्य वर्णं वद, ततः किञ्चिद् शपथं कुर्याम।" कद्रुः—"अयं हयः कृष्णमूर्धाजः इति मे मतिः, प्रियां स्मितवदने! उभे शपथं कुर्याम, यः पराजितः स परस्य दासः स्यात्।" एवं परस्परदास्ये संमतिं कृत्वा, "श्वः पश्यावः" इति स्वगृहं गताः। कद्रुः विजयकाम्या, स्वसहस्रपुत्रान् नागान् आज्ञापयत्—"त्वरितं हयस्य केशान् प्रविशध्वम्, यथा अहं दासी न स्याम्।" य एव तस्या आज्ञां न चक्रुः, तान् नागान् शशाप—"जनमेजयस्य पाण्डवान्वयस्य धीमतः सर्पसत्रे वह्निना भक्ष्यध्वम्।" ब्रह्मा स्वयम् एतां कद्रुवोक्तां घोरां शापवाणीं श्रुत्वा, तां दिव्यनियमितां विज्ञाय, सर्वैः सुरगणैः तस्याः भाषितं अनुमोदितम्, प्रजानां हितकाम्यया, नागसंघं दृष्ट्वा। एते नागाः, तीक्ष्णबलविषसम्पन्नाः, महाबलिनः; तेषां तीक्ष्णविषेण, प्राणिनां हिताय, तेषां च दुष्टानां, मर्यादा विधाता। ये अन्ये सदा पापकर्मणि प्रवृत्ताः, तेषां दैवेन नियतं मृत्युं दण्डरूपेण विधत्ते। एवं उक्त्वा, स भगवान् तदा कद्रुं पूजयामास। ततः ब्रह्मा कश्यपं आहूय, "एते नागाः सर्पाश्च तवोत्पन्नाः, अनघ! विषसम्पन्नाः, महाबलिनश्च, मातृशापग्रस्ताः, त्वं तत्र कोपं न कुर्वीत, शत्रुतापन!" एषा नागविनाशः सर्पसत्रे प्राचीनः दृष्टः। एवमुक्त्वा, स सृष्टिकर्ता कश्यपाय महात्मने विषहरविद्यां दत्तवान्। सर्पेषु शप्तेषु, द्विजश्रेष्ठ, कर्कोटकः तेन शापेन न व्याकुलः, स मातरं कद्रुं प्रहृष्टः उवाच। स सर्पश्रेष्ठः, प्रसन्नः, मातरं सम्बोध्य, मुख्येऽश्वे प्रविश्य, स्यन्दनमणिश्यामवपुः शिशुरभवत्।