सर्वभूतभृतां नाथः स भगवान् अग्निः, जगति प्रविश्य भोजनरूपेण सर्वाणि भूतानि पचति, स्वयमेव वर्धमानः, तस्मिन्नेव सर्वं प्रतिष्ठितम्। स एव सवितृरूपेण, सर्वजातिविद्, तेजोमयः सूर्यः भूत्वा, भूमेः सलिलानि च भूमिजानि रसान् च संहरति, तानि च पुनः कालेन विसृजति; एवं दृष्ट्वा वर्षेण सर्वं पुष्णाति। तस्मात् पुनः तस्य तेजस्विनः, हरितपत्राणि ओषधयः जायन्ते; तस्मात् पद्मवनानि, पुण्यः च महोदधिः उत्पद्यते। एष एव तेजस्वी अग्निः, वरुणस्य निवासः, शरणं च; तस्मात् अस्मान् रक्ष, न अद्य नाशय। कपिललोचनः, रक्तग्रीवः, कृष्णमार्गः, हविःशः अग्ने, त्वं अस्मान् समुद्रगृहात् इव, अतिवर्त्य मोचय। एवं ब्रह्मवादिना द्रोणेन संबोधितः सर्वजातिविद् अग्निः, मण्डपालस्य व्रतेन हृष्टः, द्रोणं प्रत्युवाच। स उवाच—"ऋषे द्रोण, एष ब्रह्मोक्तं; यदिच्छसि, तत् करिष्यामि। पूर्वं मया मण्डपालेन, 'मम पुत्रान् वनदाहे रक्ष,' इति निवेदितम्। तस्य वचनं च, त्वया चात्रोक्तं, उभयं मम गुरुतरम्। किं करवाणि ते? अहं तव स्तुत्या प्रीतः; वरं वद, विप्रश्रेष्ठ।" ततः द्रोणः प्रत्युवाच—"एते मार्जाराः अस्मान् सदा बाधन्ते; तान् स्वजनैः सह, हविःशः, दह।" शार्ङ्गकानां अनुमत्यैव, अग्निः तथैव कृतवान्; स ज्वलन् खाण्डववनं दग्धवान्, हे जनमेजय। एवमेव मण्डपालः अपि, कुरुनन्दन, स्वपुत्रान् चिन्तयन्, अग्निं प्रार्थ्यापि, न विश्रान्तिम् अलभत। स पुत्रहितार्थं तप्यमानः, लपितां प्रति उवाच—"त्वयि रक्ष्यमाणाः मम पुत्राः कथं जीविष्यन्ति?" अग्निर्दीप्यमानः, वातः शीघ्रं वात्यस्मिन्, मम पुत्राः न शक्नुवन्ति पलायितुं, न च जीविष्यन्ति। तपस्विनी माता, शोकात्, पुत्ररक्षणे मार्गं न पश्यन्ती, कथं तान् रक्षयिष्यति? पलायने वा पतने वा, बहुविधदुःखार्ताः मम पुत्राः, मातुः क्रन्दनं धावन्त्याः च, कथं त्रातुं शक्नुवन्ति? जरीतारी, शरिशृक्का, स्तम्भमित्र, द्रोण, तेषां तपस्विनी माता च, कथं स्युः? एवं मण्डपालस्य विलपन्तस्य, लपिता, किंचित् क्रुद्धा, प्रत्युवाच—"त्वं ऋषीणां समीपे उक्तवान् अपि, पुत्रेषु न चिन्तां करोति। ते वीर्यवन्तः, अग्नेश्च न भीतः। त्वया अग्नौ रक्षिताः, अहं च तैः सह। एतद् महात्मनः अग्नेः श्रुतम्। मण्डपालः स्ववचनानन्तरं न मिथ्यावादी; तेन तव मनः प्रशान्तम् अस्तु। त्वं शत्रून् चिन्तयन् संतप्तः; ननु त्वं मम यथा पूर्वं न स्नेहसि। पक्षिणा दुःखितमित्रं न परित्याज्यम्; शक्तः जनः दुःखितं न अवमन्येत। यत्र ते चिन्ता, तां जरीतां प्रति गच्छ; अहं अपि एकाकिनी वत्स्यामि, यथा स्त्रियः पुरुषेषु आश्रिता। यथा त्वं मन्यसे, तथा न अहं व्यवहारयामि; पुत्रार्थं विचरामि, दुःखम् एव मे। यो वर्तमानं त्यक्त्वा अनागतं गृह्णाति, स मूढः; लोकः तं निन्दति—यथेष्टं कुरु। एष अग्निः दहन् वृक्षान्, मम दुःखितहृदयस्य आपदां जनयति।" पत्युः वचनं श्रुत्वा, लपिता दुःखिता जाता; किन्तु पतिस्नेहिता, पुनः तं सान्त्वयामास। ततः तस्मात् देशात् परं गत्वा, जरीता अग्निदग्धा, पुनः पुत्रान् अन्विष्य प्रस्थितवती। सा वनमध्ये सर्वान् पुत्रान् शोकाकुलान्, अग्निदग्धान्, किन्तु स्वस्थान् दृष्टवती। तान् दृष्ट्वा, सा पुनः पुनः अश्रूणि मुमोच; तेषां पुनः पुनः क्रन्दनं तु, अविश्वास्यं तस्याः अभवत्। एवं चिन्तयन्ती, पुत्रान् अन्विष्य, सा एकाकिनी कम्पमाना तान् उपेत्य अब्रवीत्। मातृस्नेहात्, जरीता पुत्रान् आलिङ्ग्य च चुंबितवती। ततः मण्डपालः अपि शीघ्रं तत्र आगतः, हे भारत; तदा सर्वे पुत्राः तस्य आगमने हृष्टाः अभवन्। मण्डपालस्य ज्येष्ठत्वात्, तपसः विशेषात् च, सर्वे तपस्विनः सादरं तं प्रणेमुः। एवं उक्त्वा, महातपाः मण्डपालः, हृष्टः, पुत्रान् आलिङ्ग्य च घ्राणं कृतवान्; गौतमः अपि पुत्रान् आहूय अब्रवीत्। पुनः पुनः प्रत्येकं शिशुं स्पृशन्, न तैः ऋषये किमपि शुभं वा अशुभं वा उक्तम्। "कः तव ज्येष्ठः पुत्रः, कः कनिष्ठः, कः मध्यः, कः पुनरपि तव?" इति पृष्टः, सा न उत्तरं दत्तवती। "किं तव ज्येष्ठे, उत अपरज्येष्ठे, उत मध्यज्येष्ठे, उत पुनः कनिष्ठे?" इत्येवमुक्त्वा, मण्डपालः ताम् अस्पृशत्। एवं खाण्डवदाहे, अग्नेरनुग्रहेण, मण्डपालपुत्राः मातृपितृसंगमं प्राप्तवन्तः; सर्वे तपस्विनः तान् पूजितवन्तः, तेषां दुःखं समाप्तम् अभवत्।