हिरण्यरेता: तेजस्वी अग्निः शीघ्रं ज्वलमानः स्वगृहं प्रति प्रचरन् दृष्टः। सः तीक्ष्णः सप्तजिह्वः सर्वदिशं लिलिह्य च प्रसारयन् अग्निः तत्र आगतः। तदा मण्डपालस्य पुत्राः परस्परं संवादं कृत्वा, अग्नौ भक्तिं समुपेत्य स्तुतिम् अकुर्वन्। तं ज्वलनं प्रति ते इदं वचः ऊचुः—"त्वं वातस्य आत्मा, हे ज्वलन, त्वं औषधीनां शरीरम्; आपः तव आधारः, त्वं च आपां बीजम्। तव ज्वालाः, महाबल, ऊर्ध्वं च अधः च, पृष्ठतः पार्श्वयोः च, सूर्यकिरणवत् सञ्चरन्ति। अस्माकं माता नष्टा, पितरं न जानिम; पक्षा उत्पन्नाः, हे धूमकेतु, त्वं न नः नाशकः। त्वत्तः अन्यः नः रक्षकः नास्ति; अतः, हे अग्ने, रक्ष माम् अपि बालकान्। यत् ते शुभं रूपं, अग्ने, सप्त स्रोतांसि च, तेन अस्मान् क्लिष्टान् शरणागतान् रक्ष। त्वमेव, यज्ञविद्, तपसा तप्यसे; अन्यः न तप्यते गावः मध्ये, देव। अस्मान् ऋषीन् बालकांश्च रक्ष; पारय, हविभुजं। त्वमेव सर्वं, अग्ने; त्वयि इदं विश्वं प्रतिष्ठितम्। त्वं सर्वभूतानां धारकः, त्वं जगतां वाहकः। त्वं अग्निः हविभुजः, त्वमेव परमा होमः; त्वां बहुधा एकं च विद्वांसः जानन्ति। त्वया एते त्रयः लोकाः सृष्टाः, हविभुजं; काले सति पुनः दहसि, दीप्तमानः। त्वमेव सर्वलोकानां आदिः, त्वमेव पुनः आधारः। त्वं भूतानां भक्ष्यं, लोकनाथ; अन्तः प्रविश्य पचसि, सदा वर्धमानः; सर्वं त्वयि प्रतिष्ठितम्। त्वं किरणयुक्तः सूर्यः भूत्वा, सर्वजन्मविद्, पृथिव्याः आपः रसांश्च आकर्षसि; सर्वं गृहीत्वा काले पुनः विसृजसि, वर्षेण पोषयसि, हे तेजस्विन्। त्वत्तः पुनः, तेजस्विन्, हरितपत्राः औषध्यः जायन्ते; पद्मवाप्यः शुभः महोदधिः अपि त्वत्तः उत्पद्यन्ते। एष एव वासः, ज्वलन, वरुणस्य शरणम्; अस्मान् शुभरक्षकः भव, अद्य न नाशय। हे कपिलाक्ष, रक्तग्रीव, श्याममार्ग, हविभुज, अस्मान् समुद्रगृहात् इव मोचय। एवं संबोधितः, सर्वजन्मविद् अग्निः, ब्रह्मवादिनं द्रोणं प्रत्युवाच, मण्डपालस्य व्रतेन तुष्टः। 'त्वमेव ऋषिः द्रोणः; ब्रह्मैतत् उक्तम्। यत् इच्छसि तत् करिष्यामि, न अन्यत्। पूर्वं त्वं मया मण्डपालस्य वचनेन ज्ञातः—"मम पुत्रान् वनं दहन् मा नाशय" इति। तद् वचनं तस्य, च यद् त्वया अद्य उक्तं, उभयं मम गुरुतरम्। किं ते करवानि, ब्रूहि; अहं तुष्टः, ब्रह्मणः श्रेष्ठ, ते स्तोत्रे आशीर्वादः अस्तु।' शार्ङ्गकाः अग्नेः अनुमतिं दत्त्वा, अग्निः तदनुसारं कृत्वा, दीप्तमानः, खाण्डववनं ददाह, हे जनमेजय। तस्मिन्नेव समये, मण्डपालः अपि, कुरुनन्दन, पुत्रेषु चिन्तया पीडितः, अग्निं प्रति उक्त्वापि शान्तिं न लेभे। सः पुत्रस्नेहेन पीडितः लपितायै इदं वचनमब्रवीत्—"मम पुत्राः ये तव गृहे स्थिताः, कथम् जीविष्यन्ति?" अग्निः वर्धमानः, वातः च शीघ्रं वहन्, मम पुत्राः न शक्नुवन्ति पलायितुम्, न च जीविष्यन्ति। तेषां तपस्विनी माता, क्लिष्टा, पुत्ररक्षणाय उपायं न पश्यन्ती, कथं तान् रक्षिष्यति? पलायने पतने वा, विविधैः क्लेशैः पीड्यमानाः, माता क्रोशन्ती धावन्ती च, पुत्राः कथं त्रातुं शक्नुवन्ति? जरितारी, शरिसृक्क, स्तम्भमित्र, द्रोण, तेषां तपस्विनी माता च, कथं भविष्यन्ति? एवं वनं मण्डपालः विलपन्, लपिता तम् उपालभ्य प्रत्युवाच—"त्वं पुत्रेषु अनपेक्षः, मुनिषु उक्त्वापि; ते बलवन्तः, शूराश्च, अग्निं न भीषन्ते। त्वया अग्नौ रक्षिताः, अहम् अपि तत्रैव; एषोऽर्थः महात्मनः ज्वलनात् श्रुतः। मण्डपालः उक्त्वा मिथ्या न करिष्यति; तव चित्तं शान्तिं यास्यति। त्वं केवलं मम शत्रून् चिन्तयसि, न मां पूर्ववत् स्नेहयसि। पक्षा यः स्नेहितं दुर्गतौ त्यजेत्, तस्य न शोभनम्; समर्थः दुःखितं न परित्यजेत्। यत्र ते चिन्ता, तत्र गच्छ; अहम् अपि एकाकिनी भविष्यामि, यथा स्त्रियः पुरुषेषु आश्रिताः। यथा त्वया मन्यसे तद् अहं न करोमि; पुत्रार्थं भ्रमामि, मम च क्लेशः। यो वर्तमानं त्यक्त्वा अनागतस्य चिन्तां करोति, मूर्खः; लोकः तम् अवमन्यते; यथेष्टं कुरु। एषः अग्निः वृक्षान् दहन्, दीप्तमानः, मम क्लिष्टचित्तायाः दुःखाय च दुर्भगाय च जातः।" पत्युः वचनं श्रुत्वा, लपिता दुःखिता अभवत्; तदपि पतिसंयुक्ता, पुनः सान्त्वनाय प्रवृत्ता। ततो, सा प्रदेशं अतिक्रम्य, जरिता अग्निना दग्धा अपि, पुनः पुत्रेषु तृष्णया निर्गता। सा वनं प्रविश्य, सर्वान् पुत्रान् अदग्धान्, अग्नेः मुक्तान्, क्रोशमानान् अपि स्वस्थान् दृष्टवती।