ततः एकस्मिन् वृक्षे समीपे भूमौ मूषिकस्य बिलं दृश्यते स्म। तत् दृष्ट्वा मातरः शीघ्रं उक्तवती—“अस्यां भूमौ, एतस्मिन् बिले शीघ्रं प्रविश्यत, तत्र वह्नेः भीः नास्ति। अहं बिलस्य द्वारं मृदा छादयिष्यामि, पुत्राः, एवं वह्नेः ज्वलनात् भवतः रक्षां प्राप्स्यथ। अग्निः उपशम्यति यदा, तदा पुनः आगत्य अहं मृत्तिकापुञ्जं अपाकरोमि। एष उपायः भवतः रक्षणाय मम रोचते।” तदनन्तरं पुत्राः शङ्काम् ऊचुः—“मातरः, यदि वयं बिले प्रविशामः, तर्हि मांसभक्षी मूषकः अस्मान् भक्षयेत्, देहं विदारयेत्। एष भीः दृष्ट्वा वयं प्रविष्टुं न शक्नुमः। कथं वह्निः न दहिष्यति? कथं मूषकः न नश्यति? कथं पितरं न निराशयेम? कथं जननी रक्ष्यते?” पुनः ऊचुः—“यदि वयं बिलं प्रविशामः, मूषकः अस्मान् नाशयेत्; यदि तिष्ठामः, वह्निः वातेन सञ्चरन् अस्मान् दहिष्यति। एते द्वौ विकल्पौ चिन्तयन्तः, दग्धुं मूषकेन भक्ष्यतेभ्यः श्रेयः। मूषकेन बिले मृत्युः निन्दनीयः; अग्नौ शरीरस्य समर्पणं पण्डितैः विधीयते। अग्नौ मरणेन नूनं ब्रह्मलोकं प्राप्नोति।” एवमुक्ते, तस्मिन् काले बिलात् मूषकः निर्गतः। तं तत्र श्येनः आकृष्य पादाभ्यां गृहीत्वा आकाशे अपाक्रामत्—“भवतः अद्य नास्ति भीः।” पुनः ऊचुः—“कथं श्येनः मूषकं जग्राह न जानिमहि; अन्ये अपि भीताः, किन्तु अस्माकं तु तेषां नास्ति भीः। यदि वह्निः आगच्छति, तत्र सन्देहः अस्ति; परं वयं वातस्य दिशां परिवर्तितां दृष्टवन्तः। ये बिले वसन्ति, तेषां मृत्युः निश्चितः—अत्र नास्ति संशयः। माता, मृत्युः निश्चितः चेत्, सन्देहः नश्यति; यथोचितं गच्छ, तदा योग्याः पुत्रान् प्राप्स्यसि।” मातरः पुनः अवदत्—“अहं शीघ्रं दृष्टवती यः श्येनः मूषकं बिलात् आकृष्य जग्राह, सः बलवान् पक्षिराट्। तस्य निष्क्रमणं दृष्ट्वा, अहं तस्य पश्चात् धावन्ती, तस्मै शुभाशिषः ददामि। ‘त्वं अस्माकं शत्रुं नयसि, हे श्येनराज, त्वं स्वर्गं गच्छ, शत्रुविहीनः, सुवर्णवर्ण!’ इति। यदा मूषकः तेन पक्षिणा भुक्तः, तदा अहं तं अनुमन्य पुनः स्वगृहं प्रत्यागच्छम्। अतः, पुत्राः, विश्वासेन बिलं प्रविश्यत; मूषकः महात्मना श्येनः हृतः, यथा अहं दृष्टवती। माता, वयं न जानिमः यथा मूषकः श्येनः हृतः; अज्ञाय, वयं बिलं न प्रविशामः। अहं तु जानामि यत् मूषकः श्येनः हृतः—अत्र नास्ति भीः, पुत्राः। मम वचनानि अनुसृत्यत। त्वं अस्माकं भीतिं मिथ्यया न निवारयेत्; अज्ञानं बुद्धेः कार्यं नास्ति। न च वयं तव उपकारं कृतवन्तः, न च त्वं अस्मान् जानासि; क्लेशिता अस्मान् वहसि—किं वयं तव उपयोग्याः, धर्मज्ञे। त्वं युवती, सुन्दरी, पतिं अन्विष्य योग्याः; पतिं अनुगच्छ, माता, पुत्रान् प्राप्स्यसि। वयं बिलं प्रविश्य सुन्दरान् लोकान् प्राप्स्यामः; तदा वह्निः न दहिष्यति, त्वं पुनः अस्मान् प्राप्स्यसि।” एवं उक्त्वा, सा पक्षिणी, खाण्डववनस्थिता, स्वपुत्रान् त्यक्त्वा शीघ्रं अग्नेः सुरक्षितं स्थानं जगाम, रोगरहितं। ततः अग्निः तीक्ष्णज्वलनः, तत्र शार्ङ्गपक्षिणां, मण्डपालस्य पुत्राणां समीपं शीघ्रं आगच्छत्। तदा तं ज्वलन्तं वह्निं दृष्ट्वा ते पक्षिणः दुःखिता अभवन्, समीपे दीनवचनानि ऊचुः; तत्र जरितारिः वह्निं प्रति उवाच— “दुर्बले काले पूर्वं प्राज्ञः जागर्ति; आपदि प्राप्तायां सः कदा न दुःखं अनुभवति। यः तु आपदि सन्निपत्य मूढः, न जानाति, सः क्लेशं प्राप्नोति, महत् शुभं न लभते। त्वं स्थिरः, बुद्धिमान्; एष दुःखः अस्माकं जीविते। बहुषु मध्ये पण्डितः, शूरः, एक एव, नात्र संशयः। ज्येष्ठः एव पिता, ज्येष्ठः दुःखात् मोचयति; यदि ज्येष्ठः न जानाति, तर्हि किम् अन्ये कुर्वन्ति? हिरण्यरेता, शीघ्रः, ज्वलनः, अस्माकं गृहम् अभिमुखं गच्छति; तीक्ष्णः, सप्तजिह्वः, सः लिलिह्यते, प्रसारयति। एवं परस्परं भाषमाणाः, मण्डपालस्य पुत्राः अग्निम् उपास्यमानाः, स्तुत्वा, इदं वचः ऊचुः— ‘त्वं वातस्य आत्मा, हे ज्वलन, त्वं ओषधीनां शरीरम्; आपः तव मूलम्, त्वं आपां बीजम्। तव ज्वलनाः, महाबाहो, ऊर्ध्वं च अधः च, पृष्ठतः च पार्श्वयोः च, सूर्यरश्मिवत् सञ्चरन्ति। अस्माकं माता नष्टा, पितरं न जानिमः; पक्षा वृद्धाः, हे धूमकेतु, त्वं न अस्माकं नाशकः। अस्माकं रक्षिता त्वं एव—अतः, हे अग्ने, अस्मान् रक्ष। यत् तव शुभं रूपं, हे अग्ने, सप्त स्रोतांसि च, तेन अस्मान् रक्ष, क्लेशिता शरणागतान्। त्वं एव होत्रा, तपसा तप्यसे; अन्यः कश्चन न तप्यते, हे देव; अस्मान् मुनीन् च बालान् च रक्ष, पारय, हविर्भुजः। त्वं एव सर्वम्, हे अग्ने; त्वयि सर्वं जगत् स्थितम्। त्वं सर्वाणि भूतानि धारयसि, त्वं विश्वं बिभर्षि। त्वं अग्निः, हविर्भुजः; त्वं एव परमा आहुति:। पण्डिताः त्वां नानारूपं, एकं च जानन्ति। एतान् त्रीन् लोकान् सृष्ट्वा, हविर्भुजः, काले पुनः दहसि, ज्वलनः। त्वं सर्वलोकानां मूलम्; त्वं एव पुनः अधारः, हे अग्ने।