सा शरङ्गी पुत्रैः सह अग्निदाहभीतया विवर्णा, दुःखभाराकुला, विलपन्ती अब्रवीत्—“नाहं पुत्रान् आदाय स्वं जीवनं रक्षitum् अशक्ता, न च तान् त्यक्तुं समर्था; मम हृदयम् उभयतः विदीर्यते। कं पुत्रं त्यजामि, कं वा गृह्णीयाम्? एवं कृत्वा किम् अर्थं सिध्येत? ब्रूत, पुत्राः, किम् अहं करणीयं? भवन्तां पालयितुं चिन्तयन्त्या मम न कापि उपायः दृश्यते; स्वशरीरेण यूयं आच्छाद्य सहैव वः मृत्युम् उपेयम्।” ततः सा पुनरुवाच—“जरिता इयं जातिः ज्येष्ठा प्रतिष्ठिता, सारिसृक्कः पितॄणां वंशवृद्धये जातः। स्तम्भमित्रः तपः आचरतु, द्रोणः च ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। एवं वदित्वा, भवतः पिता पुरा अनुक्रोशं विना निर्गतः।” सा माता चिन्तयन्ती—“एकं गृह्णीयाम्, तदा एतस्मिन्न् आपदि मोक्षः स्यात्; किं तु धर्मः कः? न कञ्चिद् उपायं पश्यामि यथा पुत्रान् अग्नेः पातयेयम्।” एवं शोकाकुला सा मार्गं न पश्यति। तां एवं विलपन्तीं शरङ्गपुत्राः मातरम् ऊचुः—“त्यज मातः स्नेहं, यत्राग्निः न गच्छति तत्र शीघ्रं गच्छ। यदि वयं अत्र विनश्येम, तर्हि पुत्रास्तव सन्ति; यदि त्वं नाशं गच्छसि, वंशः न प्रवर्तते। उभयमपि चिन्तयित्वा, वंशस्य कल्याणं तव स्थायित्वेन स्यात्; अतः युक्तं कर्तुम् अर्हसि। अस्माकं प्रति स्नेहेन सर्वनाशं मा कुरु; पितुः अस्य लोकहितकामस्य कर्म व्यर्थं मा भवतु।” ते पुनरूचुः—“अस्मिन्न् वृक्षसमीपे भूमौ मूषिकविवरम् अस्ति; शीघ्रं तत्र प्रविश, तत्राग्नेः न भयं ते। ततोऽहं विवरस्य मुखं मृदा छादयिष्यामि, पुत्राः; एवं ज्वलनाद् रक्षिता भविष्यथ। अग्निदाहात् परित्राणाय एष उपायः रोचते, अनुगृह्णात। किं तु, यदि मूषकः मांसभक्षकः अन्तः भवति, तदा सः अस्माकं शरीराणि भक्षयेत्; एतद् भयं दृष्ट्वा, न प्रविशामः।” ते पुनरूचुः—“कथं न अग्निः दहिष्यति? कथं मूषकः न नाशयिष्यति? कथं पितरं न निराशयिष्यामः? कथं मातरं रक्षिष्यामः? यदि विवरं प्रविशेम, मूषकः नशिष्यति; यदि स्थेयुः, अग्निः दहिष्यति। उभयं विचिन्त्य, दहनं मूषकभक्षणात् श्रेयः। मूषकविवरे मृत्युः निन्द्यः, अग्नौ शरीरत्यागः पण्डितैः विधीयते। अग्नौ मृत्य्वा ब्रह्मलोकं नूनं प्राप्नोति।” एतस्मिन्न् एव काले, मूषकः विवरात् निर्गतः; ततः एकः व्योमचारी गृध्रः तं मूषकं पाशेन गृहीत्वा आकृष्य जगाम, नूनं भवतां नास्ति भयं। न वयं जानिमः कथं गृध्रः मूषकं जग्राह; अन्ये अपि अत्र भीताः, किन्तु अस्माकं तु तस्मात् नास्ति भीः। यदि अग्निः आगच्छेत्, तदा अनिश्चितिः; वयं तु वातस्य प्रवाहं विपरीतं दृष्टवन्तः। विवरे स्थितानां मृत्युः निश्चितः, नात्र संशयः। मातः, यदा मृत्युः निश्चितः, तदा संशयः नश्यति; यथोचितं गच्छ, उत्तमान् पुत्रान् लप्स्यसे। शीघ्रं दृष्टवती अहं, महाबलवान् गृध्रः मूषकं विवरात् गृहीत्वा जगाम, पुत्राः। सः शीघ्रं पतन्, अहं तं अनुगम्य, आशीर्वादं दत्वा, मूषकं विवरात् दूरं नीतम्। ‘योऽस्माकं शत्रुं नयति, हे व्याघ्रराज, त्वं शीघ्रं गच्छ; स्वर्गं गच्छ, शत्रुरहितो भव, सुवर्णवर्ण!’ इति तम्। मूषकं व्याघ्रेण खगेन भुक्ते, तं अनुमन्य पुनः स्वगृहं प्रत्यागता। सा पुनरूचुः—“विश्वस्तया विवरं प्रविशत, पुत्राः; नास्ति भयं। महात्मना व्याघ्रेण मूषकः गृहीतः, यथा दृष्टं मया।” पुत्राः ऊचुः—“मातः, न वयं जानिमः मूषकं व्याघ्रेण गृहीतम्; अज्ञात्वा विवरं न प्रविशामः। त्वं तु निश्चितं जानासि मूषकं व्याघ्रेण गृहीतम्; नास्ति भयं। वचनं मम अनुयात। त्वं मिथ्या प्रतिज्ञया अस्मान् न बन्धयितुम् इच्छसि; अज्ञानं बुद्धेः कार्यं न। नापि वयं तव किञ्चित् उपकारं कृतवन्तः, न च त्वं अस्माकं कोऽपि जानासि; क्लिष्टा असि, किं तव साधव्या अस्माभिः? त्वं तरुणी, सुन्दरी, पतिं अन्वेष्टुं समर्था; पत्युः मार्गं अनुगच्छ, पुत्रान् लप्स्यसे। वयं विवरं प्रविश्य सुरम्यं लोकं प्राप्स्यामः; तदा न अग्निः दहिष्यति, त्वं च पुनः आगमिष्यसि।” एवं उक्त्वा सा शरङ्गी, खाण्डववनं पुत्रैः सह त्यक्त्वा, शीघ्रं अग्नेः सुरक्षितं स्थानं जगाम, रोगरहितम्। तदा अग्निः तीक्ष्णज्वालः शरङ्गपुत्राणां समीपं शीघ्रं जगाम। ते पक्षिणः ज्वलनं दृष्ट्वा, शोकाकुलाः, समीपे दुःखपूर्णं वचनं ऊचुः; तत्र जरितारि अग्निं प्रति अब्रवीत्— “आपदं प्राप्तुम् पूर्वं बुद्धिमान् सजाग्रः; आपदि प्राप्तायां सः कदाचित् न शोचति। यो तु आपदि मोहितः, न विजानाति, सः दुःखितः, न च महद् भद्रं प्राप्नोति। त्वं स्थिरा, बुद्धिमती; एषा जीवितस्य आपद् अस्माकम्। बहुषु एकः पण्डितः, साहसी च, नूनं अद्वितीयः। ज्येष्ठः एव पितरः, ज्येष्ठः एव आपदः विमोचयिता; यदि ज्येष्ठः न जानाति, कनिष्ठाः किं करिष्यन्ति?