देवाः मण्डपालं तपस्विनं समुपेत्य तं पृष्टवन्तः—“त्रैधर्म्यस्यास्य गूढभावस्य कार्यं त्वया कर्तव्यम्। वद, हे देवाः, किमस्य तपसः फलमिति?” तदा ब्रह्मणा प्रोक्तं—“श्रृणु, ब्रह्मन्, येन कारणेन मनुष्याः ऋणवन्तः जायन्ते। निःसंशयं यज्ञैः ब्रह्मचर्येण च पुत्रैश्चैव ऋणं जायते। यत् तत् यज्ञेन तपसा पुत्रैश्च निवार्यते। त्वं यद्यपि यती च यज्वा च, पुत्रस्तु नास्ति ते। तस्मात् त्वया पुत्रार्थं लोका निरुद्धाः। पुत्रानुत्पाद्य, बहून् लोकान् सम्यग् भुञ्जीथाः। पुत्र एव पितरं पुत्रनाम्नि नर्के तरेति श्रुतेः। तस्मात्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, संततिं प्रवर्धय।” एवं देववचः श्रुत्वा मण्डपालः चिन्तयामास—“क्व च कथं च शीघ्रं बहून् पुत्रान् लभेय?” इति। एवं विचारयन् स पक्षिणः सुतजननशक्त्या प्रसिद्धान् शार्ङ्गिकान् पक्षीन् उपगम्य, स्वयम् एव शार्ङ्गिकः सन् जरीतां प्रति गतवान्। तत्र स ब्रह्मविदः चत्वारः पुत्रान् उत्पाद्य, तान् तत्रैव स्थाप्य, लपितां प्रति जगाम। तस्याः पुत्राः, मातरं सहाण्डे स्थिताः, मुनिना वनमध्ये त्यक्ताः, हे भारत, यदा स लपितां प्रति गतः। मातृस्नेहेन पूर्णा जरीता तेषां पुत्राणां विषये अत्यन्तं शुशोच; सा तान् मुनिपुत्रान् अण्डस्थांस्तथा वने त्यक्तान्, त्यक्तव्यानपि न त्यक्तव्यान्, चिन्तयामास। पुत्रशोकाभिभूता जरीता न तान् खाण्डववनमध्ये त्यक्तवती; स्नेहेनाभिभूता, तेषां जातानां पालनं चकार। तदा मण्डपालः मुनिः लपितया सह विचरन् खाण्डववनं दग्धुं समुत्सुकं अग्निं दृष्टवान्। स मुनिः पुत्रान् बालान् सन् अग्नेः भावमवेदीत्; ततः स ब्राह्मणः जातवेदसं स्तोतुं प्रवृत्तः। “त्वं, अग्ने, सर्वलोकानां मुखं, हविसां वहनः। त्वं, पावक, सर्वभूतेषु गुह्यं चरसि; त्वां पण्डिता एकं त्रिधा च वर्णयन्ति। अष्टधा त्वां सृजित्वा यज्ञवाहकम् अकरोत्; त्वया हि विश्वं सृष्टमिति महर्षयः वदन्ति। त्वया विना, हविःकृद्, साक्षात् तु सर्वं जगद् विनश्येत्; त्वां नमस्कृत्य ब्राह्मणाः स्वकृतसिद्धिं प्राप्नुवन्ति। पत्नीभिः पुत्रैश्च सह शाश्वतं स्थानं यान्ति; त्वं, अग्ने, देवेषु मेघ इव विद्युत्सहचरः खे चरसि। तवोत्थिता शक्तयः सर्वाणि भूतानि भक्षयन्ति; हे जातवेदः, तव तेजसा एतद् विश्वं त्वया एव सृष्टम्। यत् किञ्चिदस्ति चरं स्थिरं च तव कर्मणा प्रतिष्ठितम्; आपः पूर्वं त्वया नियोजिताः, त्वयि चेदं विश्वं स्थितम्। देवयज्ञः पितृयज्ञश्च त्वयि सम्यग् प्रतिष्ठितः; त्वमेवाग्निः सृष्टा च बृहस्पतिश्च। त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमः पवनश्चापि।” एवं स्तुतः स मुनिना अग्निः प्रसन्नः सन्, हृष्टहृदयः तमुवाच—“किं ते काम्यं? किं करवाणि?” मण्डपालः कृताञ्जलिः अग्निं प्रार्थितवान्—“यदा त्वं खाण्डववनं दहसि, मम पुत्रान् दाहात् रक्षस्व।” प्रतिश्रुत्य भगवाञ्श्च अग्निः तदा न दग्धुम् आरब्धवान्। ततः ज्वलिते अग्नौ, शार्ङ्गकाः पक्षिणः महतीं व्यथां प्राप्नुवन्; ते संतप्ताः, शरणं न लब्धवन्तः। तेषां पुत्राणां क्रन्दं श्रुत्वा, मुनिपत्नी जरीता, शोकसंतप्तहृदया, दुःखेन विलपन्ती, व्यथिता बभूव। सा चिन्तयामास—“एष ज्वलनः, उग्रः, दग्धुं समुत्सुकः, भयंकरः, विश्वं दहति, मम दुःखं वर्धयति। एते च बालाः, दुर्बुद्धयः, मां पीडयन्ति; ते अशक्तपादाः, पितृदैवताद् अनाथाश्च। स भयंकरः वृक्षान् जिह्वया लिलिहानः आगच्छति; मम पुत्राः अपक्षिणः, मया सह न पलायितुं शक्नुवन्ति। नाहं पुत्रान् आदाय आत्मानं रक्षितुं शक्नोमि, न च त्यक्तुं समर्था; मम हृदयं विदीर्यते। कं पुत्रं त्यजामि? कं वा गृहीत्वा यामि? किम् एतेन साध्यते? वदत, पुत्राः, किं कर्तव्यम्? भवतः रक्षायाः उपायं चिन्तयन्त्याः मम किमपि न दृश्यते; स्वशरीरेण आवृत्य सहैव म्रियेम।” जरीतायाः वंशे ज्येष्ठः जरीतस्तथा; सारिसृक्कः पितृवंशवृद्धये जातः। स्थम्बमित्रः तपश्चर्यां कुर्यात्; द्रोणः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। इत्युक्त्वा, तेषां पिता पुरा अनृशंसः प्रस्थितवान्। एकं गृहीत्वा एतस्मात् विपत्तेः पलायितुं शक्यं स्यात्; परं धर्मः कः स्यात्? इति चिन्तयन्ती, सा पुत्रान् अग्नेः रक्षायै मार्गं न पश्यति। तस्याः वचः श्रुत्वा, शार्ङ्गकाः मातरं प्रत्यूचुः—“मातः, स्नेहं त्यक्त्वा, यत्राग्निः न गच्छति, तत्र गच्छ। यदि वयं अत्र विनश्येम, तव पुत्राः स्युः; यदि त्वं न स्याः, वंशस्य न प्रवृद्धिः। एते द्वौ विकल्पौ चिन्तयित्वा, कुलस्य हितं तव जीवनेन सिध्येत्; अतः त्वं तदनुष्ठेयं समयः। अस्माकं स्नेहेन सर्वनाशं मा कुरु; पितुः कृतं लोकहितं कर्म व्यर्थं मा भवतु।” एवं खाण्डववनदाहे, मण्डपालस्य पुत्ररक्षणं, जरीतायाः मातृस्नेहं, पुत्राणां धर्मनिष्ठां च, सर्वं क्रमशः अभवत्।