यदा स तु कान्दववनं दह्यमानं तदा अग्निः अश्वसेनं मायासुरं चतुर्न च शार्ङ्गकान् न ददाह। अथ ब्राह्मणः जनमेजयः पृष्टवान्—"कस्मात् अग्निना शार्ङ्गका न दग्धाः, यदा वनं समन्तात् दह्यमानम्?" अश्वसेनस्य च मायासुरस्य च अविनाशस्य कारणं पूर्वं उक्तम्, किन्तु शार्ङ्गकानां न। "एष हि शार्ङ्गकानां अद्भुतं पुण्यं च, कथं ते अग्निना न विनष्टाः?" इति पुनः पृष्टम्। तदा वैषम्पायनः उवाच—"शत्रुनिघ्न! यथावत् सर्वं ते वक्ष्यामि, यत् कारणं तदा अग्निना शार्ङ्गका न दग्धाः।" अत्र कश्चन महर्षिः आसीत्, नाम्ना मण्डपालः, धर्मात्मा, तपस्वी, सत्यव्रतः च। स ब्रह्मचारिणां मार्गं अनुतिष्ठन्, स्वाध्यायनिरतः, धर्मपरायणः, तपस्वी, जितेन्द्रियः च आसीत्। स तपस्याः पारमाप्त्वा देहं त्यक्त्वा पितृलोकं गतः, किन्तु तत्र फलं न प्राप। यः तपसा प्राप्य लोकः स तेन फलरहितः दृष्टः; तदा स धर्मराजसमीपस्थैः देवैः पृष्टवान्—"कस्मात् मम तपसा प्राप्ताः लोका निरुद्धाः? किम् अकर्तव्यम् अत्र, यत् कर्मणां एष परिणामः?" पुनः उवाच—"यत् कर्तव्यं, तदत्र करिष्यामि; ब्रूहि देवाः, किम् एष तपसः फलम्?" ते देवाः ऊचुः—"शृणु, येन कारणेन मनुष्याः ऋणिनः जायन्ते; यज्ञैः, ब्रह्मचर्येण, पुत्रैः च। सर्वं तु यज्ञेन तपसा पुत्रैः च अपनोदितम्। त्वं तपस्वी यज्ञकर्ता च, पुत्रः नास्ति। तस्मात् पुत्रार्थं एते लोका तव निरुद्धाः; सुतान् उत्पाद्य, बहून् लोकान् भोक्ष्यसे। पुत्रः पितरं पुन्मानं नरकात् त्रायते इति श्रुतिः; तस्मात् सन्ततिर्थं प्रयत्नः कार्यः।" एवं देववचनं श्रुत्वा मण्डपालः चिन्तयामास—"कुत्र वा कथं वा शीघ्रं पुत्रान् प्राप्नुयाम्?" इति। एवं विचिन्त्य, स बहुप्रजननशीलानां पक्षिणां समीपं गतः; शार्ङ्गिको विहगः भूत्वा जरितां अगच्छत्। तत्र स ब्रह्मविदः चत्वारः पुत्रान् जनयामास; तान् तत्रैव स्थाप्य, लपितां प्रति जगाम। ते पुत्राः, मातुर्गर्भे अण्डरूपे वने त्यक्ताः, मुनिना लपितां प्रति गच्छता। जरिता तु मातृस्नेहेन पूर्णा, अत्यन्तं शोकाकुला अभवत्; स्वपुत्रान् मुनिश्रेष्ठान् अण्डरूपे वने त्यक्तान्, त्यक्तव्यानपि न त्यक्तान्, चिन्तयामास। शोकविह्वला सा जरिता पुत्रशोकात् कान्दववने तान् न परित्यक्तवती; स्नेहात्, जातान् पुत्रान् पालयामास। ततः मण्डपालः मुनिः लपितया सह कान्दववनं विचरन् अग्निं दहन्तं ददर्श। अग्नेः चेष्टां ज्ञात्वा, स्वपुत्रान् स्मृत्वा, स ब्राह्मणः जाटवेदसं स्तोतुम् आरब्धवान्। स उवाच—"त्वं अग्ने, सर्वलोकानां मुखम्; त्वं वह्निः, हविराशनः। त्वं गुह्यं सर्वभूतेषु सञ्चरन्, एकत्वेन त्रैधातुरूपेण च ज्ञायसे। अष्टधा रूपं धृत्वा, त्वं यज्ञवाहकः कृतः; त्वया हि विश्वं सृष्टम् इति महर्षयः वदन्ति। त्वयि ह्यग्ने, सर्वं जगत् क्षणेन विनश्येत्; त्वां सम्पूज्य ब्राह्मणाः स्वकर्मफलस्थितिं प्राप्नुवन्ति। भार्यया पुत्रैः सह ते नित्यं स्थानं प्राप्नुवन्ति; त्वं अग्ने, मेघ इव देवेषु, विद्युत्सम्पन्नः गच्छसि। त्वत्तः उत्पन्नाः शक्तयः सर्वाणि भूतानि भक्षयन्ति; हे जाटवेदः, त्वया एव महातेजसा इदं विश्वं सृष्टम्। यत् किञ्चित् चराचरम् अस्ति, तत् सर्वं तव कर्मणा स्थितम्; आपः त्वया आदौ नियोजिताः, त्वयि सर्वं विश्वं प्रतिष्ठितम्। देवयज्ञपितृयज्ञौ च त्वयि सम्यग्विन्यस्तौ; त्वमेव अग्निः, स्रष्टा, बृहस्पतिः च। त्वमश्विनौ, यमौ, मित्रः, सोमः, वायुः अपि।" एवं तस्य महात्मनः प्रीतः अग्निः हर्षयन् उवाच—"किम् इच्छसि? किं ते करवानि?" मण्डपालः कृताञ्जलिः प्राह—"यदा त्वं कान्दववनं दहसि, मम पुत्रान् वह्नेः भयात् रक्षस्व।" तदा अग्निः प्रतिश्रुत्य, तं कालं वनं दग्धुम् न प्रवृत्तः। ततः वह्निना दह्यमाने, शार्ङ्गका बालका अत्यन्तं संतप्ताः, विक्लवाः, आश्रयविहीनाः च अभवन्। तेषां क्रन्दनं श्रुत्वा, तपस्विनी माता जरिता शोकविह्वला दुःखिता च विलपन्ती अभवत्—"एष अग्निः घोरः दग्धुम् इच्छन् आसीन्न, संसारं सन्तापयन् मम दुःखं वर्धयति। एते पुत्राः, दुर्बुद्धयः, मां संतापयन्ति; निःशक्तपादाः, अनाथाः, पितृभ्यः अनाश्रिताः। सः अग्निः, भीषणः, वृक्षान् चाट्वा आगच्छति; मम अपतगाः पुत्राः मया सह पलायितुं न शक्नुवन्ति।" एवं सतां मुनिना पुत्ररत्नान् उत्पाद्य, स्नेहसिक्तया जरितया पालयमानान्, अग्निना प्रतिज्ञातरक्ष्याः शार्ङ्गकाः तस्मिन्नेव दाहे न विनष्टाः।