तदा तस्य मित्रं तक्षकं, सर्वसर्पेषु श्रेष्ठं, खाण्डवदाहे न सन्निहितमिति ज्ञायते स्म; स हि कुरुक्षेत्रं गतवान्। तत्र वासव, कृष्णार्जुनौ युद्धे केनापि प्रकारेण न विजेतव्यौ—मद्वचनेन तद् विद्धि। एते हि नरा नारायणौ, प्राचीनौ देवौ स्वर्गे प्रसिद्धौ; तयोः वीर्यं पराक्रमं च त्वमेव जानासि। एतौ सर्वेषां भूतानां सर्वेषु लोकेषु युद्धे दुर्जयौ, अजेयौ च; एतौ प्राचीनौ परमर्षी, सर्वैः देवासुरैः पूजितौ। यक्षराक्षसगन्धर्वनरकिन्नरनागैः सहितः, त्वं देवैः सहैवात्रतः गन्तुमर्हसि, वासव। भाग्ययोगेन खाण्डवस्यायं विनाशः निश्चितः; इति श्रुत्वा, अमरपतिः तद्वचनं सत्यं ज्ञातवान्। स कोपमपि रोषं च परित्यज्य, ततः स्वर्गं प्रति प्रस्थितः; तं महात्मानं गच्छन्तं दृष्ट्वा, दिविसदः सर्वेऽपि तं अन्वयुः। तदा देवपतिना सह देवगणाः प्रस्थिताः; तं गच्छन्तं दृष्ट्वा, केशवः पार्थश्च सिंहनादं नदन्तौ तुष्टौ। देवपतौ गच्छति, केशवः पार्थश्च प्रमुदितौ। ततः निर्भयौ तौ वीरौ वनं दग्धुं प्रवृत्तौ; वायुवत् मेघान् विहाय, अर्जुनः देवगणान् विनाशयामास। स खाण्डववासिनः शरवर्षेण निहत्य, न कश्चन तत्रतः पलायितुं शशाक। सव्यसाची तेषां शरैः छित्त्वा, महाबलानपि युद्धे निवारयितुं न शशाक। न कश्चन तस्य शस्त्राणां निष्कम्पानां दर्शनं कर्तुं शक्नोति, किं पुनर्युद्धे समासीतुम्; एकेन शरेण शतमाहन्याद्, शतेनैकं। प्राणैः विहीनाः ते युद्धे पतित्वा वह्नौ प्रविशन्ति, न च तृणगुल्मेषु वा दुरासदेषु स्थलेषु च रक्षां प्राप्नुवन्। पितृदेवतायतनेषु क्लेशः समुत्पन्नः; विविधभूतगणाः संतप्ताः उच्चैः शब्दं न्यकुर्वन्। गजाः रोरूयुः, मृगसिंहाश्च; तेन शब्देन गङ्गासागरवासिन्यः मीनाः भयार्ताः अभवन्। विद्याधरगणाश्च तत्र वनवासिनश्च अर्जुनं न कृष्णं जनार्दनं च दृष्टुं शेकुः। न कश्चन तौ दृष्टुं, किं पुनर्युद्धे समासीतुं शशाक; केचित् तु संहत्य एकत्र समागताः निर्गच्छन्ति स्म। राक्षसदानवनागान् हरिः चक्रेण निहत्य, तेषां शिरःकायौ वेगेन छित्त्वा प्राणान् जह्रुः। अन्ये महाकायाः ज्वलन्मह्यां भूमौ पतिताः; भूमिः मांसशोणितमज्जसिक्ताः अभवत्। अग्निः आकाशगामी, धूमरहितः सञ्जातः; ज्वलद्भिः नेत्रैः, ज्वलज्जिह्वया, वदनं दीप्तमग्निना। ज्वलदुत्तानकेशः, कपिलाक्षः, प्राणिनां मेदः पिबन्, कृष्णार्जुनयोः प्रदत्तं तदमृतं प्राप्य, अग्निः तृप्तिम् अविन्दत्। ततः तक्षकालयात् आगतः मायासुरः, तुष्टः सन्तुष्टः परमं मुदं प्राप। मधुसूदनः तं भयभीतं पलायमानं दृष्ट्वा, दहने उत्सुकः अग्निः वायुवाहनं प्रार्थयामास। अग्निः, मुण्डितकेशरूपं गृहीत्वा, मेघनिनादवत् गर्जन्, मायासुरं दानवश्रेष्ठं ज्ञातवान्। वधकामः वासुदेवः चक्रं उद्धृत्य स्थितः; तं चक्रं दृष्ट्वा, अग्निं च दहने प्रवृत्तं, माया भयभीतः अर्जुनं शरणं प्रार्थयत्—"अर्जुन, रक्षस्व माम्" इति। तस्य भीतस्वरं श्रुत्वा, धनञ्जयः "मा भैः" इति प्रत्युवाच। पार्थः मायायै जीवदानं यथा दद्यात्, तथा सान्त्वयन् उवाच—"त्वं न भीतव्यः" इति। पार्थेन मायायै अभयदाने दत्ते, न दशार्हः तं हन्तुम् इच्छति, न च अग्निः तं दहति। कृष्णपार्थाभ्यां रक्षितः, इन्द्राज्ञया च, तदा पण्डितः अग्निः पञ्चदशरात्रं तद्वनं ददाह। तद्वनदाहकाले, अग्निः अश्वसेनं, मायासुरं, चत्वारः शार्ङ्गकांश्च नादहन्। अथ जनमेजयः उवाच—"ब्रह्मन्, किमर्थं अग्निः शार्ङ्गकान् वनदाहकाले नादहत्? अश्वसेनमाययोः न दाहकारणं उक्तम्, शार्ङ्गकानां तु न। किमेतत् शुभमद्भुतं शार्ङ्गकानां विषये? कथं ते अग्नौ न विनष्टाः?" व्यासः उवाच—"शत्रुतापन, यथावत् सर्वं वक्ष्यामि यदर्थं अग्निः तदा शार्ङ्गकान् नादहत्। आसीत् कश्चन महर्षिः मण्डपलः नाम, धर्मिष्ठः, तपस्वी, व्रतानुगः, ब्रह्मविद्यायामनिरतः, धर्मरतः, जितेन्द्रियः। स तपस्याः पारम्यं प्राप्य, शरीरं त्यक्त्वा पितृलोकं गतः, तत्र फलं न प्राप। तपसा प्राप्तं लोकं फलरहितं दृष्ट्वा, स धर्मराजसमीपस्थितैः दिव्यैः पृच्छति स्म। स पृच्छति—'किं कारणं ये मे तपसा प्राप्ता लोकाः मय्यपि संवरिताः? किं न कृतं येन कर्मणः एष परिणामः?' इति।