भारतानां सूर्येण त्वया, नराणां तमः विनाशितम्। वेददीप्त्या प्राचीनकथायाः पूर्णचन्द्रेण, कमलसदृशमृदुलचित्तानां हर्षः कृतः। इतिहासदीपेन, मोहावरणविनाशकद्वारा, समग्रं जगद्गर्भं सम्यग्विवृतम्। अत्र संक्षेपाध्यायः बीजम्, पौलोमास्तिककथाः मूलम्; आदिपर्व खण्डः तस्य काण्डः, सभापर्व तस्य ग्रन्थिः। अरण्यकपर्वरूपसमृद्धिः, विराटोद्योगपर्वसारयुक्तम्; भीष्मपर्व तस्य महाशाखा, द्रोणपर्व पत्राणि। कर्णपर्व पुष्पशोभितम्, शल्यपर्व सुरभिगन्धयुक्तम्; स्त्रीपर्व विश्रामस्थानम्, शान्तिपर्व महाफलम्। अश्वमेधिकांशासनाश्रमवासिकपर्वैः छायितम्, मौसलपर्वेण संक्षिप्तम्, द्विजातिपूजितम्। एष महान् भारतवृक्षः, सर्वकविवराणां आश्रयः, नित्यवृष्टिवद् सर्वभूतानां पोषकः भविष्यति। एतेषां काव्यलेखनार्थं गणेशः स्मर्तव्यः, इति मुनये स्मारयन्ति। एवं उक्त्वा, स्रष्टा ब्रह्मा मुनिसुरसमेतः स्वं धाम प्रतस्थे। ततः सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः, हेरम्बं स्मृतवान्। स्मरणमात्रेण, भक्ताभिलषितसंकल्पसिद्धिदः गणाधिपः तत्र व्यासस्य समीपे समुपस्थितः। पूजितः समासीनश्च, व्यासः निष्पापं गणनायकं प्रोवाच—“यथा मया मनसि चिन्तितं, तथा शृण्वन् एतद्भारतस्य लेखकः भव।” ततो विघ्नेशः प्रत्युवाच—“यदि लेखनकाले मम लेखनी क्षणमपि न विश्रान्ता, तदा लेखकः भविष्यामि।” व्यासोऽपि तं देवमुवाच—“बुद्ध्यावगतम् विना क्वापि मा लिख।” इत्युक्त्वा ‘ॐ’ इति गणेशः लेखकः अभवत्। ततः व्यासः, स्वगूढकुतूहलात्, शर्तानुसारं ग्रन्थे ग्रन्थीन् गूढार्थान् चकार। अत्राष्टौ सहस्राणि श्लोकानां, अष्टशतानि चान्ये; तान् अहं जानामि, शुकः जानाति, संजयः अपि वा न वा जानाति। अद्यापि, स ग्रन्थिनां श्लोकसमूहः स्थिरः, अर्थगूढत्वात् तस्य विमोचनं न शक्यते। सर्वज्ञोऽपि गणेशः क्षणं चिन्तयन् तिष्ठति; तस्मिन् समये व्यासः अन्यान् श्लोकान् अपि रचयामास। तस्य वृक्षस्य शाखापुष्पफलानि अहं वर्णयिष्यामि, या मधुरशुद्धपुष्टिसारयुक्ता, अमरैरपि अचिन्त्या। द्वैपायनः प्रथमं शुकपुत्राय अयं अनुक्रमण्यध्यायः, सर्वपर्वकथासहितः, उपादिशत्। ततः गुरुः अन्येभ्यः शिष्यान् ददौ; षष्टिसहस्राणि श्लोकानां संहितां चकार; त्रिंशत्सहस्राणि देवेषु प्रतिष्ठितानि। पञ्चदशसहस्राणि पितृलोके, चतुर्दशसहस्राणि राक्षसायक्षेषु, शतसहस्राणि मनुष्येषु प्रतिष्ठितानि। नारदः देवेभ्यः, असितदेवलौ पितृभ्यः, शुकः गन्धर्वयक्षराक्षसेभ्यः भारतं शशंस। वैशम्पायनः महात्मने जनमेजयाय पारिक्षिताय राज्ञे भारतं शशंस। अत्र मनुष्यलोके, धर्मज्ञो वैशम्पायनः, वेदविदां श्रेष्ठः, व्यासशिष्यः, एतत् श्रावयामास। शतसहस्रश्लोकानां संहितां शृणु। दुर्योधनः क्रोधवृक्षः, कर्णः तस्य काण्डः, शकुनिः शाखाः, दुःशासनः पुष्पफलसमृद्धिः, धृतराष्ट्रः अविवेकिन् मूलम्। युधिष्ठिरे धर्मवृक्षः, अर्जुनः काण्डः, भीमसेनः शाखाः, माद्रीपुत्रौ पुष्पफलसमृद्धिः, कृष्णः ब्रह्म ब्राह्मणाश्च तस्य मूलम्। पाण्डुः, स्ववीर्यपराक्रमैः अनेकान् देशान् विजित्य, स्वजनैः सह अरण्ये मृगयायाम् वसन् आसीत्। मृगवधक्लेशात् महद् आपदं प्राप्तः; प्रथमे एव जन्मनि पृथा पुत्राः सम्यगाचारनियमपरायणाः आसन्। मातुः अनुमत्याः, धर्मगुप्तेन रहस्यानुशासनेन, कुमारार्थं धर्मवाय्विन्द्रान् आहूय। ततो धर्मपत्नी कुन्ती, रहस्यानुशासनेन, पुत्रकाम्या धर्मवाय्विन्द्रान् आहूतवती। तेन मन्त्रेण, माद्री अपि अश्विनौ आहूतवती; एवं कुन्तीमाद्र्योरपि मन्त्रैः पाण्डुपुत्राः जाताः, तपस्विभिः सह वर्धिताः, मातृभिः रक्षिताः। विशुद्धपावनेषु वनेषु, महर्षिसद्मसु, सर्वे बलिनः पाण्डुपुत्राः अभवन्। किन्तु, माद्र्याः सह संयोगात्, ऋषेशापबलात्, पाण्डुः शतशृङ्गे पर्वते दिवंगतः। ऋषयः एव तान् बालान्, जटिलान् ब्रह्मचारिणः, धर्मात्मनः, सौम्यदर्शनान्, धृतराष्ट्रपुत्रेभ्यः अनयन्। “एते तव पुत्राः भ्रातरः शिष्याः मित्राणि च—पाण्डवाः” इति उक्त्वा, ऋषयः अदृश्याः अभवन्। तान् पाण्डवान् मुनिभिः उपन्यस्तान् दृष्ट्वा, कौरवाः, नगरजनाः, सर्वे जनाः, महता हर्षेण निनादं चक्रुः। केचित् “एते तस्यैव” इति, अपरः “न तस्य” इति, केचित् “कथं तस्य स्युः, पाण्डुः चिरं मृतः” इति सन्देहं चक्रुः।