ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਯਤਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ । ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਂ ਚੈਵ ਸ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕੋ ਮਤਃ
ਪਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ; ਇਹ ਤਿਆਗ ਸਾਤਵੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟ੍ਯਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਸ਼ਲੇ ਨਾਨੁषਜ੍ਜਤੇ । ਤ੍ਯਾਗੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਵਿष੍ਟੋ ਮੇਧਾਵੀ ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਉਹ ਸਾਤਵੀਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਦੇਹਭृਤਾ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਤ੍ਯਾਗੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍ । ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨੀਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਦ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ; ਇਹ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਰਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ। ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਜਾਣ, ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਧਿष੍ਠਾਨਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰਣਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍। ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਕੇष੍ਟਾ ਦੈਵਂ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍
ਇਹ ਹਨ: ਕਰਮ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ (ਸਰੀਰ), ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਦੈਵੀ ਤੱਤ।
ਸ਼ਰੀਰਵਾਙ੍ਭਨੋਭਿਰ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਰਭਤੇ ਨਰਃ। ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਉਸ ਕੰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਸਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਯਃ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਣਪੱਕੀ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਹ ਦੀ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਂਕृਤੋ ਭਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਹਤ੍ਵਾऽਪਿ ਸ ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਕਰ੍ਮਚੋਦਨਾ । ਕਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਰ੍ਮਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਜਾਣਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ। ਸਾਧਨ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਦਾ ਜੋੜ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਗੁਣਭੇਦਤਃ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਗੁਣਸਂਖ੍ਯਾਨੇ ਯਥਾਵਚ੍ਛृਣੁ ਤਾਨ੍ਯਪਿ
ਜਾਣਨਾ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੇਨੈਕਂ ਭਾਵਮਵ੍ਯਯਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਵਿਭਕ੍ਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਅਟੱਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਅਭਿੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਣ।
ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਨਾਭਾਵਾਨ੍ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਜਸਮ੍
ਪਰ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿਕ ਜਾਣ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਵਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਕ੍ਤਮਹੈਤੁਕਮ੍ । ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵਦਲ੍ਪਂ ਚ ਤਤ੍ਤਾਸਮਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਤਰਕ ਦੇ, ਅਸਲ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਂ ਸਙ੍ਗਰਹਿਤਮਰਾਗਦ੍ਵੇषਤਃ ਕृਤਮ੍ । ਅਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਵਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੰਮ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਮੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਤਾਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬਹੁਲਾਯਾਸਂ ਤਦ੍ਰਾਜਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਕੰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਹਿਂਸਾਮਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ ਪੌਰੁषਮ੍ । ਮੋਹਾਦਾਰਭ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੰਮ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਨਤੀਜੇ, ਨੁਕਸਾਨ, ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋਨਹਂਵਾਦੀ ਧृਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕਰਤਾ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਢਿੱਲ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗੀ ਕਰ੍ਮਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰ੍ਲੁਬ੍ਧੋ ਹਿਂਸਾਤ੍ਮਕੋऽਸ਼ੁਚਿਃ । ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਰਾਜਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜੋ ਕਰਤਾ ਇੱਛਾਵਾਨ, ਕੰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ, ਹਿੰਸਕ, ਅਸ਼ੁਧ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ਼ਠੋ ਨੈਕृਤਿਕੋऽਲਸਃ । ਵਿषਾਦੀ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੀ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਤਾਮਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕਰਤਾ ਅਣਸੁਧਾਰਿਆ, ਆਮ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਚਲਾਕ, ਦੁਸ਼ਟ, ਆਲਸੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਭੇਦਂ ਧृਤੇਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਣਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਮਾਨਮਸ਼ੇषੇਣ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਧਨਂਜਯ
ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਹੁਣ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਢਿੱਲ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯੇ ਭਯਾਭਯੇ । ਬਨ੍ਧਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਯਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ
ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਚਲਣ ਤੇ ਰੋਕਣ, ਕਰਣਯੋਗ ਤੇ ਨਾ ਕਰਣਯੋਗ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ।
ਯਯਾ ਧਰ੍ਮਮਧਰ੍ਮਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਾਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਅਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਜਾਨਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਰਾਜਸੀ
ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਕਰਣਯੋਗ ਤੇ ਨਾ ਕਰਣਯੋਗ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ।
ਅਧਰ੍ਮਂ ਧਰ੍ਮਮਿਤਿ ਯਾ ਮਨ੍ਯਤੇ ਤਮਸਾऽऽਵृਤਾ। ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨ੍ਵਿਪਰੀਤਾਂਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਤਾਮਸੀ
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤਾਮਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਲਟ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ।
ਧृਤ੍ਯਾ ਯਯਾ ਧਾਰਯਤੇ ਮਨਃਪ੍ਰਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਯੋਗੇਨਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣ੍ਯਾ ਧृਤਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਯੋਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੀਰਜ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਯਾ ਤੁ ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਧਾਨ੍ਧृਤ੍ਯਾ ਧਾਰਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ । ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਫਲਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀ ਧृਤਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਰਾਜਸੀ
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਧੀਰਜ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਫਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧੀਰਜ ਰਾਜਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਭਯਂ ਸ਼ੋਕਂ ਵਿषਾਦਂ ਭਦੇਮੇਵ ਚ । ਨ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਦੁਰ੍ਮੇਧਾ ਧृਤਿਃ ਸਾ ਪਾਰ੍ਥ ਤਾਮਸੀ
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮੰਨ-ਮਤ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁੱਤ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧੀਰਜ ਤਾਮਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰੁਣੁ ਮੇ ਭਾਰਤਰ੍षਭ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਰਮਤੇ ਯਤ੍ਰ ਦੁਃਖਾਨ੍ਤਂ ਚ ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤਦਗ੍ਰੇ ਵਿषਮਿਵ ਪਰਿਣਾਮੇऽਮृਤੋਪਮਮ੍। ਤਤ੍ਸੁਖਂ ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਜਮ੍
ਜੋ ਸੁਖ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਸੁਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਕ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿषਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਤ੍ਤਦਗ੍ਰੇऽਮृਤੋਪਭਮ੍ । ਪਰਿਣਾਮੇ ਵਿषਮਿਵ ਤਤ੍ਸੁਖਂ ਰਾਜਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜੋ ਸੁਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।