ਯਜ੍ਞੇ ਤਪਸਿ ਦਾਨੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸਦਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ । ਕਰ੍ਮ ਚੈਵ ਤਦਰ੍ਥੀਯਂ ਸਾਦਿਤ੍ਯੇਵਾਭਿਧੀਯਤੇ
ਯੱਗ, ਤਪ, ਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ‘ਸਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਰ ਕੰਮ ਵੀ ‘ਸਤ’ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਹੁਤਂ ਦਤ੍ਤਂ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤਂ ਕृਤਂ ਚ ਯਤ੍ । ਅਸਦਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥ ਨ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨੋ ਇਹ
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਸਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਇੱਥੇ, ਨਾ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਕੋਈ ਫਲ ਹੁੰਦਾ।
ਸਂਨ੍ਯਾਸਤ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵੇਦਿਤੁਮ੍ । ਤ੍ਯਾਗਸ੍ਯ ਚ ਹृषੀਕੇਸ਼ ਪृਥਕ੍ਕੇਸ਼ਿਨਿਪੂਦਨ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮੈਂ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਹੇ ਕੇਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਕਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਨ੍ਯਾਸਂ ਸਂਨ੍ਯਾਸਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਜੋ ਕਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਛੱਡਣਾ ਸੰਨਿਆਸ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਤਿਆਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਦੋषਵਦਿਤ੍ਯੇਕੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਮਿਤਿ ਚਾਪਰੇ
ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਦੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ ਮੇ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਯਾਗੇ ਭਰਤਸਤ੍ਤਮ। ਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਸੁਣ; ਤਿਆਗ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਦਾਨਤਪਃਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਤਤ੍। ਯਜ੍ਞੋ ਦਾਨਂ ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਵਨਾਨਿ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍
ਯੱਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਦੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਏਤਾਨ੍ਯਪਿ ਤੁ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਾਨਿ ਚ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਮੇ ਪਾਰ੍ਥ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਮਤਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਾਵਟ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਮਤ ਹੈ।
ਨਿਯਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਮੋਹਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ੍ਤਾਮਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਪਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਾਮਸੀ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕਾਯਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਤ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਸ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਜਸਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਨੈਵ ਤ੍ਯਾਗਫਲਂ ਲਭੇਤ੍
ਜੋ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਯਤਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਰ੍ਜੁਨ । ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲਂ ਚੈਵ ਸ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕੋ ਮਤਃ
ਪਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ; ਇਹ ਤਿਆਗ ਸਾਤਵੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟ੍ਯਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਸ਼ਲੇ ਨਾਨੁषਜ੍ਜਤੇ । ਤ੍ਯਾਗੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਵਿष੍ਟੋ ਮੇਧਾਵੀ ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਉਹ ਸਾਤਵੀਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਦੇਹਭृਤਾ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਤ੍ਯਾਗੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍ । ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨੀਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਂਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਦ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ; ਇਹ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਰਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ। ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ ਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਜਾਣ, ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਅਧਿष੍ਠਾਨਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰਣਂ ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਮ੍। ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਕੇष੍ਟਾ ਦੈਵਂ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍
ਇਹ ਹਨ: ਕਰਮ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ (ਸਰੀਰ), ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਦੈਵੀ ਤੱਤ।
ਸ਼ਰੀਰਵਾਙ੍ਭਨੋਭਿਰ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਰਭਤੇ ਨਰਃ। ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਤਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਉਸ ਕੰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਸਤਿ ਕਰ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੇਵਲਂ ਤੁ ਯਃ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਣਪੱਕੀ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਹ ਦੀ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਂਕृਤੋ ਭਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਹਤ੍ਵਾऽਪਿ ਸ ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਕਰ੍ਮਚੋਦਨਾ । ਕਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਰ੍ਮਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਜਾਣਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ। ਸਾਧਨ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੰਮ ਦਾ ਜੋੜ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਗੁਣਭੇਦਤਃ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਗੁਣਸਂਖ੍ਯਾਨੇ ਯਥਾਵਚ੍ਛृਣੁ ਤਾਨ੍ਯਪਿ
ਜਾਣਨਾ, ਕੰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੇਨੈਕਂ ਭਾਵਮਵ੍ਯਯਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਵਿਭਕ੍ਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਅਟੱਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਅਭਿੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਣ।
ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਨਾਭਾਵਾਨ੍ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਜਸਮ੍
ਪਰ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿਕ ਜਾਣ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਵਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਕ੍ਤਮਹੈਤੁਕਮ੍ । ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵਦਲ੍ਪਂ ਚ ਤਤ੍ਤਾਸਮਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਤਰਕ ਦੇ, ਅਸਲ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਤਂ ਸਙ੍ਗਰਹਿਤਮਰਾਗਦ੍ਵੇषਤਃ ਕृਤਮ੍ । ਅਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਵਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੰਮ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੁ ਕਾਮੇਪ੍ਸੁਨਾ ਕਰ੍ਮ ਤਾਹਙ੍ਕਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ। ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬਹੁਲਾਯਾਸਂ ਤਦ੍ਰਾਜਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਕੰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਹਿਂਸਾਮਨਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ ਪੌਰੁषਮ੍ । ਮੋਹਾਦਾਰਭ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਾਮਸਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੰਮ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਨਤੀਜੇ, ਨੁਕਸਾਨ, ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋਨਹਂਵਾਦੀ ਧृਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕਰਤਾ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਢਿੱਲ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗੀ ਕਰ੍ਮਫਲਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰ੍ਲੁਬ੍ਧੋ ਹਿਂਸਾਤ੍ਮਕੋऽਸ਼ੁਚਿਃ । ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਰਾਜਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜੋ ਕਰਤਾ ਇੱਛਾਵਾਨ, ਕੰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ, ਹਿੰਸਕ, ਅਸ਼ੁਧ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ਼ਠੋ ਨੈਕृਤਿਕੋऽਲਸਃ । ਵਿषਾਦੀ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੀ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਤਾਮਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕਰਤਾ ਅਣਸੁਧਾਰਿਆ, ਆਮ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਚਲਾਕ, ਦੁਸ਼ਟ, ਆਲਸੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।