ਅਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮੈਤ੍ਰਃ ਕਰੁਣ ਏਵ ਚ। ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਂਕਾਰਃ ਸਮਦੁਃਖਸੁਖਃ ਕ੍ਸ਼ਮੀ
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਮਿਤਰਤਾ ਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੈ ਤੇ ਮਾਫ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਸਂਤੁष੍ਟਃ ਸਤਤਂ ਯੋਗੀ ਯਤਾਤ੍ਮਾ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਮਯ੍ਯਰ੍ਪਿਤਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੋ ਮੇ ਭਕ੍ਤਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ, ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਚ ਯਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯੋਦ੍ਵੇਗੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਃ ਸ ਚ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ, ਈਰਖਾ, ਡਰ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ ਉਦਾਸੀਨੋ ਗਤਵ੍ਯਥਃ । ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਯੋ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ, ਚਤੁਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ਨ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ। ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਯਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਵੈਰ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਸਮਃ ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਚ ਮਿਤ੍ਰੇ ਚ ਤਥਾ ਮਾਨਾਪਮਾਨਯੋਃ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖੇषੁ ਸਮਃ ਸਙ੍ਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਦੋਸਤ ਤੇ ਵੈਰੀ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੈ ਤੇ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—
ਤੁਲ੍ਯਨਿਨ੍ਦਾਸ੍ਤੁਤਿਰ੍ਮੌਨੀ ਸਂਤੁष੍ਟੋ ਯੇਨ ਕੇਨ ਚਿਤ੍ । ਅਨਿਕੇਤਃ ਸ੍ਥਿਰਮਤਿਰ੍ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਮੇ ਪ੍ਰਿਯੋ ਨਰਃ
ਜੋ ਨਿੰਦਾ-ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਘਰ-ਵਿਹੂਣ, whose ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯੇ ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਮृਤਮਿਦਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਤੇ। ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾ ਮਤ੍ਪਰਮਾ ਭਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇऽਤੀਵ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਾਃ
ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮਕਸਦ ਬਣਾਕੇ, ਇਸ ਅਮਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚ ਕੇਸ਼ਵ
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਏਤਦ੍ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਖੇਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਚਾਪਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਰਤ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ। ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ—ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।
ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ਚ ਯਾਦृਕ੍ ਯਦ੍ਵਿਕਾਰਿ ਯਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍। ਸ ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ
ਇਹ ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਤੇ ਇਹਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ऋषਿਭਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਗੀਤਂ ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਪृਥਕ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਪਦੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਤੁਮਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤੈਃ
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਤਰਕ-ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦਸ਼ੈਕਂ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ
ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਜੋੜਾ; ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੱਕ ਮਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਇਹ ਸਭ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧृਤਿਃ । ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਇੱਛਾ, ਵਿਰੋਧ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ, ਤੇ ਧੀਰਜ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਂਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਮ੍। ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਨਿਮਰਤਾ, ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ । ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਗੁਣ ਹਨ।
ਅਸਕ੍ਤਿਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ। ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮੰਦੀ ਘਟਨਾ ਆਵੇ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ । ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ; ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖਣਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਰੁਤੇ । ਅਨਾਦਿਮਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਾਸਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍। ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਮਚਰਂ ਚਰਮੇਵ ਚ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਚਾਨ੍ਤਿਕੇ ਚ ਤਤ੍
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ।
ਅਵਿਭਕ੍ਤਂ ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਸਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਗਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ—ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਤਃ। ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ ਏਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮਦ੍ਭਾਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਨਾਦੀ ਉਭਾਵਪਿ। ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਭਵਾਨ੍
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ; ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵ ਤੇ ਗੁਣ ਵੀ ਜਾਣੋ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਪੁਰੁषਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਕਰਣ ਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥੋ ਹਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍ । ਕਾਰਣਂ ਗੁਣਸਙ੍ਗੋऽਸ੍ਯ ਸਦਸਦ੍ਯੋਨਿਜਨ੍ਮਸੁ
ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।