ਯੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਤੇ। ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਕੂਟਸ੍ਥਮਚਲਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ, ਨਿਰਵਚਨ, ਅਵਿਆਕਤ, ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਅਗੋਚਰ, ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—
ਸਂਨਿਯਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਮਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤਾਃਕ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਿਰਫ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਧਿਕਤਰਸ੍ਤੇषਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸਕ੍ਤਚੇਤਸਾਮ੍ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਹਿ ਗਦਿਰ੍ਦੁਃਖਂ ਦੇਹਵਦ੍ਭਿਰਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਵਿਆਕਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਾਹ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ; ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੈ।
ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਯਿ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਤ੍ਪਰਾਃ । ਅਨਨ੍ਯੇਨੈਵ ਯੋਗੇਨ ਮਾਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤ ਉਪਾਸਤੇ
ਪਰ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਨਨ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਧਿਆਨ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—
ਤੇषਾਮਹਂ ਸਮੁਦ੍ਧਰ੍ਤਾ ਮृਤ੍ਯੁਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਤ੍। ਭਵਾਮਿ ਨ ਚਿਰਾਤ੍ਪਾਰ੍ਥ ਮਯ੍ਯਾਵੇਸ਼ਿਤਚੇਤਸਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਮਯ੍ਯੇਵ ਮਨ ਆਧਤ੍ਸ੍ਵ ਮਯਿ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯ । ਨਿਵਸਿष੍ਯਸਿ ਮਯ੍ਯੇਵ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਸ਼ਂਸ਼ਕਯਃ
ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ।
ਅਥ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਮਾਧਾਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋषਿ ਮਯਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਅਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਤਤੋ ਮਾਮਿਚ੍ਛਾऽऽਪ੍ਤੁਂ ਧਨਂਜਯ
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈਂ, ਤਾਂ, ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਤੂੰ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇऽਪ੍ਯਸਮਰ੍ਥੋऽਸਿ ਮਤ੍ਕਰ੍ਮਪਰਮੋ ਭਵ। ਮਦਰ੍ਥਮਪਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਸਿਦ੍ਧਿਮਵਾਪ੍ਯ੍ਯਸਿ
ਜੇ ਤੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਮਰਥ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਬਣਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਥੈਤਦਪ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤੋऽਸਿ ਕਰ੍ਤੁਂ ਮਦ੍ਯੋਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗਂ ਤਤਃ ਕੁਰੁ ਯਤਾਤ੍ਮਵਾਨ੍
ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਮਭ੍ਯਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ। ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਤ੍ਯਾਗਸ੍ਤ੍ਯਾਗਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਅਭਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਗਿਆਨ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਧਿਆਨ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮੈਤ੍ਰਃ ਕਰੁਣ ਏਵ ਚ। ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਂਕਾਰਃ ਸਮਦੁਃਖਸੁਖਃ ਕ੍ਸ਼ਮੀ
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਮਿਤਰਤਾ ਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੈ ਤੇ ਮਾਫ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਸਂਤੁष੍ਟਃ ਸਤਤਂ ਯੋਗੀ ਯਤਾਤ੍ਮਾ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਮਯ੍ਯਰ੍ਪਿਤਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯੋ ਮੇ ਭਕ੍ਤਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ, ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਚ ਯਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯੋਦ੍ਵੇਗੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਃ ਸ ਚ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ, ਈਰਖਾ, ਡਰ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ ਉਦਾਸੀਨੋ ਗਤਵ੍ਯਥਃ । ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਯੋ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ, ਚਤੁਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯੋ ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ਨ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤਿ। ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਯਃ ਸ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਵੈਰ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਸਮਃ ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਚ ਮਿਤ੍ਰੇ ਚ ਤਥਾ ਮਾਨਾਪਮਾਨਯੋਃ । ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖੇषੁ ਸਮਃ ਸਙ੍ਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਦੋਸਤ ਤੇ ਵੈਰੀ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੈ ਤੇ ਲਗਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—
ਤੁਲ੍ਯਨਿਨ੍ਦਾਸ੍ਤੁਤਿਰ੍ਮੌਨੀ ਸਂਤੁष੍ਟੋ ਯੇਨ ਕੇਨ ਚਿਤ੍ । ਅਨਿਕੇਤਃ ਸ੍ਥਿਰਮਤਿਰ੍ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਮੇ ਪ੍ਰਿਯੋ ਨਰਃ
ਜੋ ਨਿੰਦਾ-ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਘਰ-ਵਿਹੂਣ, whose ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਯੇ ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਮृਤਮਿਦਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਤੇ। ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾ ਮਤ੍ਪਰਮਾ ਭਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇऽਤੀਵ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਾਃ
ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮਕਸਦ ਬਣਾਕੇ, ਇਸ ਅਮਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਂ ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਚ ਕੇਸ਼ਵ
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕੌਨ੍ਤੇਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਏਤਦ੍ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਖੇਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਚਾਪਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਰਤ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ। ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ—ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।
ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਯਚ੍ਚ ਯਾਦृਕ੍ ਯਦ੍ਵਿਕਾਰਿ ਯਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍। ਸ ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ
ਇਹ ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਤੇ ਇਹਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ऋषਿਭਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਗੀਤਂ ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਪृਥਕ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਪਦੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਤੁਮਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤੈਃ
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਤਰਕ-ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦਸ਼ੈਕਂ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ
ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਜੋੜਾ; ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੱਕ ਮਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਇਹ ਸਭ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧृਤਿਃ । ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਇੱਛਾ, ਵਿਰੋਧ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ, ਤੇ ਧੀਰਜ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਂਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਮ੍। ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਨਿਮਰਤਾ, ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ । ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਗੁਣ ਹਨ।
ਅਸਕ੍ਤਿਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ। ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮੰਦੀ ਘਟਨਾ ਆਵੇ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ । ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ; ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖਣਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।