ਸਂਜਯੇਮੇ ਮਹੀਪਾਲਾਃ ਸ਼ੂਰਾ ਯੁਦ੍ਧਾਭਿਨਨ੍ਦਿਨਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰੁਚ੍ਚਾਵਚੈਰਿਹ
ਸੰਜਯਾ, ਇਹ ਰਾਜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਜ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਪृਥਿਵੀਹੇਤੋਃ ਸਮਭਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਨ ਵਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤੋ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ ਯਮਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਧਰਤੀ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭੌਮਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਨ ਮृष੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਮਨ੍ਯੇ ਬਹੁਗੁਣਾ ਭੂਮਿਸ੍ਤਨ੍ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਸਂਜਯ
ਇਹ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੰਜਯਾ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ।
ਬਹੂਨਿ ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਯੁਤਾਨ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਚ। ਕੋਟ੍ਯਸ਼੍ਚ ਲੋਕਵੀਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤਾਃ ਕੁਰੁਜਾਙ੍ਗਲੇ
ਕੁਰੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਵੀਰ ਜੰਗੀ ਮਰਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਚ ਪਰੀਮਾਣਂ ਨਗਰਾਣਾਂ ਚ ਸਂਜਯ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਤ ਏਤੇ ਸਮਾਗਤਾਃ
ਸੰਜਯਾ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਦ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਏ ਹਨ।
ਦਿਵ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦੀਪੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਰ੍षੇਰ੍ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯਾਮਿਤਤੇਜਸਃ
ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰੋਸ਼ਨ ਅਕਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਕਤ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਅਣਗਣ ਹੈ।
ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਭੌਮਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਗੁਣਾਨ੍। ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰਵੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਨਮਸ੍ਤੇ ਭਰਤਰ੍षਭ
ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨੀਹ ਭੂਤਾਨਿ ਚਰਾਣਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਿ ਚ। ਤ੍ਰਸਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਯੋਨਿਰਣ੍ਡਸ੍ਵੇਦਜਰਾਯੁਜਾਃ
ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ। ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਅੰਡੇ ਤੋਂ, ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਤੋਂ।
ਤ੍ਰਸਾਨਾਂ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਰਾਜਞ੍ਜਰਾਯੁਜਾਃ। ਜਰਾਯੁਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰਾ ਮਾਨਵਾਃ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਰਾਜਾ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ।
ਨਾਨਾਰੂਪਧਰਾ ਰਾਜਂਸ੍ਤੇषਾਂ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਵੇਦੋਕ੍ਤਾਃ ਪृਥਿਵੀਪਾਲ ਯੇषੁ ਯਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ
ਰਾਜਾ, ਇਹ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਭੇਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਹੋਦੇ ਹਨ।
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ ਪੁਰੁषਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸਿਂਹਾਸ਼੍ਚਾਰਣ੍ਯਵਾਸਿਨਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਭੂਤਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਨੋਪਜੀਵਨਮ੍
ਘਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਦ੍ਭਿਞ੍ਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚੈਵ ਜਾਤਯਃ । ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮਲਤਾਵਲ੍ਲ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਾਸ੍ਤृਣਜਾਤਯਃ
ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ, ਬੇਲਾਂ, ਛਾਲ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਘਾਹ।
ਤੇषਾਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਕੋਨਾ ਮਹਾਭੂਤੇषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਲੋਕਸਂਮਤਾ
ਪੰਜ ਮਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਣੀ ਵੀਹ (ਉਨ੍ਹੀ ਵੀਹ) ਹਨ। ਪਰ ਗਾਇਤਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੌਵੀ (24) ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ।
ਯ ਏਤਾਂ ਵੇਦ ਗਾਯਤ੍ਰੀਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ ਲੋਕੇ ਨ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਇਤਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਰਣ੍ਯਵਾਸਿਨਃ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤੈषਾਂ ਗ੍ਰਾਮਵਾਸਿਨਃ । ਸਿਂਹਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾ ਵਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਹਿषਾ ਵਾਰਣਾਸ੍ਤਥਾ
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸੱਤ ਹਨ: ਸਿੰਘ, ਬਾਘ, ਸੂਰ, ਭੈਂਸ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ऋਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨृਪ । ਗੌਰਜਾਵਿਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਅਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਵਤਰਗਰ੍ਦਭਾਃ
ਰਾਜਾ, ਰੀਛ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੱਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀ, ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਾ, ਖਚਰ ਅਤੇ ਗਧਾ ਘਰ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ।
ਏਤੇ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਸ਼ਵਃ ਸਪ੍ਤ ਸਾਧੁਭਿਃ । ਏਤੇ ਵੈ ਪਸ਼ਵੋ ਰਾਜਨ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਇਹ ਸੱਤ ਘਰ ਦੇ ਜੀਵ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਘਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਜੀਵ ਹਨ।
ਭੂਮੌ ਚ ਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਭੂਮੌ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਮਿਰੇਵ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਭੂਮਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਤਿਗृਦ੍ਧਾ ਰਾਜਾਨੋ ਵਿਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤਰੇਤਰਮ੍
ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ—ਚਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
ਨਦੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਨਾਮਧੇਯਾਨਿ ਸਂਜਯ । ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਭੂਮਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ
ਸੰਜਯਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀ।
ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਮਮ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਨਿਖਿਲੇਨ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਾਨਨਾਨਿ ਚ ਸਂਜਯ
ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਮਾਪ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰਾ ਵਿਆਪ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਜੰਗਲ ਵੀ, ਸੰਜਯਾ।
ਪਞ੍ਚੇਮਾਨਿ ਮਹਾਰਾਜ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਸਂਗ੍ਰਹਾਤ੍। ਜਗਤੀਸ੍ਥਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਮਹਾਰਾਜ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰਾਪਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ। ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਵਧਦੇ ਸੁਖਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ। ਭੂਮੇਰੇਤੇ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ऋषਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵੇਦਿਭਿਃਕ
ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਗੰਧ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਚਤ੍ਵਾਰੋऽਪ੍ਸੁ ਗੁਣਾ ਰਾਜਨ੍ਗਨ੍ਧਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਤੇਜਸੋऽਥ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਾਯੌ ਦ੍ਵੌ ਅਕਾਸ਼ੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵ ਤੁ
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਰਾਜਨ, ਪਰ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ। ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ। ਹਵਾ ਦੇ ਦੋ—ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਛੂਹ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ।
ਏਤੇ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾ ਰਾਜਨ੍ਮਹਾਭੂਤੇषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ। ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਯੇषੁ ਭੂਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ
ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ, ਰਾਜਨ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਭ ਜਗਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਾਭਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਵੈ ਯਦਾ
ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਯਦਾ ਤੁ ਵਿषਮੀਭਾਵਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਦਾ ਦੇਹੈਰ੍ਦੇਹਵਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਤਿਰੋਹਨ੍ਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ।
ਆਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਯਪਰਿਮੇਯਾਣਿ ਤਦੇषਾਂ ਰੂਪਮੈਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਮਾਪ ਹਨ—ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵਿਆਤਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾਃ । ਤੇषਾਂ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਧਾਤੂ ਦਿਖਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।