ਕਿਂਸ੍ਵਿਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਲਭਤੇ ਤਾਤ ਲੋਕਾ- ਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਂਸ੍ਤਪਸਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚ। ਤਨ੍ਮੇ ਪृष੍ਟਃ ਸ਼ਂਸ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਵ- ਚ੍ਛੁਭਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਯੇਨ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ
ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ, ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਤਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਚ ਸਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਪੁਂਸਃ ਸਦੈਵੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਹੀ ਰਾਹ ਹੈ।
ਅਧੀਯਾਨਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਯੋ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਹਨ੍ਤਿ ਯਸ਼ਃ ਪਰੇषਾਮ੍। ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਲੋਕਾ ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਫਲਂ ਦਦਾਤਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਸਵੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਭਯਙ੍ਕਰਾਣਿ ਭਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਯਥਾਕृਤਾਨਿ। ਮਾਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਮੁਤ ਮਾਨਮੌਨਂ ਮਾਨੇਨਾਧੀਤਮੁਤ ਮਾਨਯਜ੍ਞਃ
ਚਾਰ ਕੰਮ ਹਨ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ, ਜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹਵਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚੁਪ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯਜਨ।
ਨ ਮਾਨਮਾਨ੍ਯੋ ਮੁਦਮਾਦਦੀਤ ਨ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚਾਵਮਾਨਾਤ੍। ਸਨ੍ਤਃ ਸਤਃ ਪੂਜਯਨ੍ਤੀਹ ਲੋਕੇ ਨਾਸਾਧਵਃ ਸਾਧੁਬੁਦ੍ਧਿਂ ਲਭਨ੍ਤੇ
ਕੋਈ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਨਾਏ, ਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੰਦੇ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
ਇਤਿ ਦਦ੍ਯਾਮਿਤਿ ਯਜ ਇਤ੍ਯਦੀਯ ਇਤਿ ਵ੍ਰਤਮ੍। ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਭਯਾਨ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
‘ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ’, ‘ਮੈਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ’, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਚਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵੇਦਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਾਣਂ ਮਨੀषਿਣੋ ਮਾਨਸਮਾਰ੍ਗਰੁਦ੍ਧਮ੍। ਤਨ੍ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤੇਨ ਸਂਯੋਗਮੇਤ੍ਯ ਪਰਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ
ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁਰਾਣਾ ਆਸਰਾ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰਾਹੇ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਚਰਨ੍ਗृਹਸ੍ਥਃ ਕਥਮੇਤਿ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਕਥਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਥਮਾਚਾਰ੍ਯਕਰ੍ਮਾ। ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਤ੍ਪਥੇ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਬਹੂਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਪ੍ਰਤਿ ਵੇਦਯਨ੍ਤਿ
ਘਰ-ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਭਿਖਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਵਣ-ਵਾਸੀ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਹੂਤਾਧ੍ਯਾਯੀ ਗੁਰੁਕਰ੍ਮਸ੍ਵਚੋਦ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਯੀ ਚਰਮਂ ਚੋਪਸ਼ਾਯੀ। ਮृਦੁਰ੍ਦਾਨ੍ਤੋ ਧृਤਿਮਾਨਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸ਼ੀਲਃ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ
ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਰਮ, ਸਯੰਮ ਵਾਲਾ, ਡਿੱਠਾ ਤੇ ਚੋਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਗਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਧਨਂ ਯਜੇਤ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਦੈਵਾਤਿਥੀਨ੍ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ। ਅਨਾਦਦਾਨਸ਼੍ਚ ਪਰੈਰਦਤ੍ਤਂ ਸੈषਾ ਗृਹਸ੍ਥੋਪਨਿषਤ੍ਪੁਰਾਣੀ
ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਰੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਏ; ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਧਨ ਨਾ ਲਵੇ—ਇਹ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਜੀਵੀ ਵृਜਿਨਾਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ਦਾਤਾ ਪਰੇਭ੍ਯੋ ਨ ਪਰੋਪਤਾਪੀ। ਤਾਦृਙ੍ਮੁਨਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਮੁਖ੍ਯਾਂ ਵਸਨ੍ਨਰਣ੍ਯੇ ਨਿਯਤਾਹਾਰਚੇष੍ਟਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਐਸਾ ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ਿਲ੍ਪਜੀਵੀ ਗੁਣਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ। ਅਨੋਕਸ਼ਾਯੀ ਲਘੁਰਲ੍ਪਪ੍ਰਸਾਰ- ਸ਼੍ਚਰਨ੍ਦੇਸ਼ਾਨੇਕਚਰਃ ਸ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ
ਜੋ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਗੁਜਾਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਰ-ਵਾਹਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਘੱਟ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਯਯਾ ਵਾऽਭਿਜਿਤਾਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਭਿਜਿਤਾਃ ਸੁਖਾਸ਼੍ਚ। ਤਾਮੇਵ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾ- ਨਰਣ੍ਯਸਂਸ੍ਥੋ ਭਵਿਤੁਂ ਯਤਾਤ੍ਮਾ
ਜਿਸ ਰਾਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਰਾਤ ਲਈ, ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਦਸ਼ੈਵ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਦਸ਼ ਚਾਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤੀਨਥਾਤ੍ਮਾਨਮਥੈਕਵਿਂਸ਼ਮ੍। ਅਰਣ੍ਯਵਾਸੀ ਸੁਕृਤੇ ਦਧਾਤਿ ਵਿਮੁਚ੍ਯਾਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍
ਉਹ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਦਸ ਪੋਸਤਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਤਿਸ੍ਵਿਦੇਵ ਮੁਨਯਃ ਕਤਿ ਮੌਨਾਨਿ ਚਾਪ੍ਯੁਤ। ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਦਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਹੇ ਵਯਮ੍
ਕਿੰਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਨ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਰਣ੍ਯੇ ਵਸਤੋ ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ। ਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾ ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯਂ ਸ ਮੁਨਿਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨਾਧਿਪ
ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੰਗਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਥਂਸ੍ਵਿਦ੍ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ। ਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾ ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯਂ ਕਥਂ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਨ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯ ਆਰਣ੍ਯੋ ਮੁਨਿਰ੍ਭਵੇਤ੍। ਤਥਾਸ੍ਯ ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਗ੍ਨਿਰਨਿਕੇਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਗੋਤ੍ਰਚਰਣੋ ਮੁਨਿਃ। ਕੌਪੀਨਾਚ੍ਛਾਦਨਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਦਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਚੀਵਰਮ੍
ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਘਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਲੰਗੋਟ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਾਦਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਭਿਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਾਵਦਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍। ਤਥਾऽਸ੍ਯ ਵਸਤੋ ਗ੍ਰਾਮੇऽਰਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਮਾਨ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਆਤਿष੍ਠੇਚ੍ਚ ਮੁਨਿਰ੍ਮੌਨਂ ਸ ਲੋਕੇ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਨ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧੌਤਦਨ੍ਤਂ ਕृਤ੍ਤਨਖਂ ਸਦਾ ਸ੍ਨਾਤਮਲਙ੍ਕृਤਮ੍। ਅਸਿਤਂ ਸਿਤਕਰ੍ਮਾਣਂ ਕਸ੍ਤਮਰ੍ਹਤਿ ਨਾਰ੍ਚਿਤੁਮ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਸਾਫ, ਨਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁੱਚੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੌਣ ਵੰਜੇਗਾ?
ਤਪਸਾ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਮਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸ਼ੋਣਿਤਃ। ਸ ਚ ਲੋਕਮਿਮਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਲੋਕਂ ਵਿਜਯਤੇ ਪਰਮ੍
ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਤਲਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲਹੂ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਮੁਨਿਰ੍ਮੌਨਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ। ਅਥ ਲੋਕਮਿਮਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਲੋਕਂ ਵਿਜਯਤੇ ਪਰਮ੍
ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਮੌਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਰਵੋਤਮ ਲੋਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸ੍ਯੇਨ ਤੁ ਯਦਾऽਹਾਰਂ ਗੋਵਨ੍ਮृਗਯਤੇ ਮੁਨਿਃ। ਅਥਾਸ੍ਯ ਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵੋऽਯਂ ਸੋऽਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯਧਰ੍ਮਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕ੍ਰੋਧੋ ਲੋਭੋ ਦ੍ਰੁਹਾऽਕ੍ਸ਼ਮਾ। ਵਿਹਾਯ ਮਤ੍ਸਰਂ ਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਦਰ੍ਪਂ ਦਮ੍ਭਂ ਚ ਪੈਸ਼ੁਨਮ੍। ਕ੍ਰੋਧਂ ਲੋਭਂ ਮਮਤ੍ਵਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍
ਸਭ ਲਈ ਆਮ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਵੈਰ ਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ; ਈਰਖਾ, ਚਲਾਕੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਦਿਖਾਵਾ ਤੇ ਚੁਗਲੀ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਗृਹਸ੍ਥੋ ਵਨਗੋ ਮੁਨਿਃ। ਨਾਧਰ੍ਮਮਸ਼ਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਤ੍ਕਥਂ ਬ੍ਰੂਹੀਹ ਪृਚ੍ਛਤੇ
ਚਾਹੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਘਰਵਾਲਾ, ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ—ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਅष੍ਟੌ ਗ੍ਰਾਸਾ ਮੁਨੇਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ षੋਡਸ਼ਾਰਣ੍ਯਵਾਸਿਨਃ। ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਗृਹਸ੍ਥਸ੍ਯ ਅਮਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਃ
ਰਿਸ਼ੀ ਲਈ ਅੱਠ ਗੰਡੀ, ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਘਰਵਾਲੇ ਲਈ ਬਤੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਗੰਡੀ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਾਰਣੈਰ੍ਜ੍ਞੇਯਮष੍ਟਕੈਤਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍
ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਤਰਸ੍ਤ੍ਵਨਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਾਨਾਮੇਤਿ ਸਾਮ੍ਯਤਾਮ੍। ਉਭਯੋਰ੍ਧਾਵਤੋ ਰਾਜਨ੍ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰਿਵ
ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਇਹ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੌੜਦੇ ਹਨ?