ਵਨਸ੍ਪਤੀਨੋषਧੀਸ਼੍ਚਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਆਪੋ ਵਾਯੁਂ ਪृਥਿਵੀਂ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਮ੍। ਚਤੁष੍ਪਦਂ ਦ੍ਵਿਪਦਂ ਚਾਤਿ ਸਰ੍ਵ- ਮੇਵਂਭੂਤਾ ਗਰ੍ਭਭੂਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਉਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ, ਜੜੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਾਏ ਅਤੇ ਦੋਪਾਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਗਰਭ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਪੁਰ੍ਵਿਦਧਾਤੀਹ ਗਰ੍ਭ- ਮੁਤਾਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ਸ੍ਵੇਨ ਕਾਯੇਨ ਯਾਤਿ। ਆਪਦ੍ਯਮਾਨੋ ਨਰਯੋਨਿਮੇਤਾ- ਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਬ੍ਰਵੀਮਿ
ਕੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੰਦੇਹ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਦੇਹਾਤਿਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਂ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਲਭਤੇ ਕੇਨ ਸਂਜ੍ਞਾਮ੍। ਏਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਪृष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਤ੍ਵਾਂ ਤਾਤ ਮਨ੍ਯਾਮ ਸਰ੍ਵੇ
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਪਿਆਰੇ, ਸਬ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
ਵਾਯੁਃ ਸਮੁਤ੍ਕਰ੍षਤਿ ਗਰ੍ਭਯੋਨਿ- ਮृਤੌ ਰੇਤਃ ਪੁष੍ਪਫਲਾਨੁਪृਕ੍ਤਮ੍। ਸ ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕृਤਾਧਿਕਾਰਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਂਵਰ੍ਧਯਤੀਹ ਗਰ੍ਭਮ੍
ਹਵਾ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ, ਬੀਜ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਹੱਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਇੱਥੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਜਾਯਮਾਨੋ ਵਿਗृਹੀਤਮਾਤ੍ਰਃ ਸਂਜ੍ਞਾਮਧਿष੍ਠਾਯ ਤਤੋ ਮਨੁष੍ਯਃ। ਸ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵੇਦਯਤੀਹ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ ਵੈ ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਚ
ਜਦ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਮਿਲਦੇ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਗਨ੍ਧਂ ਜਿਹ੍ਵਯਾऽਥੋ ਰਸਂ ਚ ਤ੍ਵਚਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਮਨਸਾ ਵੇਦਭਾਵਮ੍। ਇਤ੍ਯष੍ਟਕੇਹੋਪਹਿਤਂ ਹਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਭृਤਃ ਸ਼ਰੀਰੇ
ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਛੂਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਠਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਃ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ਪੁਰੁषੋ ਦਹ੍ਯਤੇ ਵਾ ਨਿਖਨ੍ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਨਿਕृष੍ਯਤੇ ਵਾ। ਅਭਾਵਭੂਤਃ ਸ ਵਿਨਾਸ਼ਮੇਤ੍ਯ ਕੇਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚੇਤਯਤੇ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍
ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਬ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?
ਹਿਤ੍ਵਾ ਸੋऽਸੂਨ੍ਸੁਪ੍ਤਵਨ੍ਨਿष੍ਟਨਿਤ੍ਵਾ ਪੁਰੋਧਾਯ ਸੁਕृਤਂ ਦੁष੍ਕृਤਂ ਵਾ। ਅਨ੍ਯਾਂ ਯੋਨਿਂ ਪਵਨਾਗ੍ਰਾਨੁਸਾਰੀ ਹਿਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਭਜਤੇ ਰਾਜਸਿਂਹ
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਯੋਨਿਂ ਪੁਣ੍ਯਕृਤੋ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਪਾਪਾਂ ਯੋਨਿਂ ਪਾਪਕृਤੋ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ। ਕੀਟਾਃ ਪਤਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਾਪਾ ਨ ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਮਹਾਨੁਭਾਵ
ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੰਗੀ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿਚ। ਪਾਪੀ ਕੀੜੇ ਤੇ ਪਤੰਗੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
ਚਤੁष੍ਪਦਾ ਦ੍ਵਿਪਦਾਃ षਟ੍ਪਦਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਭੂਤਾ ਗਰ੍ਭਭੂਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ। ਆਖ੍ਯਾਤਮੇਤਨ੍ਨਿਖਿਲੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਭੂਯਸ੍ਤੁ ਕਿਂ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਰਾਜਸਿਂਹ
ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ, ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਇੰਝ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਰਾਜਾ?
ਕਿਂਸ੍ਵਿਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਲਭਤੇ ਤਾਤ ਲੋਕਾ- ਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਂਸ੍ਤਪਸਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚ। ਤਨ੍ਮੇ ਪृष੍ਟਃ ਸ਼ਂਸ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਵ- ਚ੍ਛੁਭਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਯੇਨ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ
ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ, ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਤਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਚ ਸਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਪੁਂਸਃ ਸਦੈਵੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਹੀ ਰਾਹ ਹੈ।
ਅਧੀਯਾਨਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਯੋ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਹਨ੍ਤਿ ਯਸ਼ਃ ਪਰੇषਾਮ੍। ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਲੋਕਾ ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਫਲਂ ਦਦਾਤਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਸਵੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਭਯਙ੍ਕਰਾਣਿ ਭਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਯਥਾਕृਤਾਨਿ। ਮਾਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਮੁਤ ਮਾਨਮੌਨਂ ਮਾਨੇਨਾਧੀਤਮੁਤ ਮਾਨਯਜ੍ਞਃ
ਚਾਰ ਕੰਮ ਹਨ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ, ਜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹਵਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚੁਪ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯਜਨ।
ਨ ਮਾਨਮਾਨ੍ਯੋ ਮੁਦਮਾਦਦੀਤ ਨ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚਾਵਮਾਨਾਤ੍। ਸਨ੍ਤਃ ਸਤਃ ਪੂਜਯਨ੍ਤੀਹ ਲੋਕੇ ਨਾਸਾਧਵਃ ਸਾਧੁਬੁਦ੍ਧਿਂ ਲਭਨ੍ਤੇ
ਕੋਈ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਨਾਏ, ਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੰਦੇ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
ਇਤਿ ਦਦ੍ਯਾਮਿਤਿ ਯਜ ਇਤ੍ਯਦੀਯ ਇਤਿ ਵ੍ਰਤਮ੍। ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਭਯਾਨ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
‘ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ’, ‘ਮੈਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ’, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ’—ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਚਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵੇਦਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਾਣਂ ਮਨੀषਿਣੋ ਮਾਨਸਮਾਰ੍ਗਰੁਦ੍ਧਮ੍। ਤਨ੍ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤੇਨ ਸਂਯੋਗਮੇਤ੍ਯ ਪਰਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ
ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁਰਾਣਾ ਆਸਰਾ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰਾਹੇ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਚਰਨ੍ਗृਹਸ੍ਥਃ ਕਥਮੇਤਿ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਕਥਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਥਮਾਚਾਰ੍ਯਕਰ੍ਮਾ। ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਤ੍ਪਥੇ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਬਹੂਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਪ੍ਰਤਿ ਵੇਦਯਨ੍ਤਿ
ਘਰ-ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਭਿਖਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਵਣ-ਵਾਸੀ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਹੂਤਾਧ੍ਯਾਯੀ ਗੁਰੁਕਰ੍ਮਸ੍ਵਚੋਦ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਯੀ ਚਰਮਂ ਚੋਪਸ਼ਾਯੀ। ਮृਦੁਰ੍ਦਾਨ੍ਤੋ ਧृਤਿਮਾਨਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸ਼ੀਲਃ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ
ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਰਮ, ਸਯੰਮ ਵਾਲਾ, ਡਿੱਠਾ ਤੇ ਚੋਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਗਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਧਨਂ ਯਜੇਤ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਦੈਵਾਤਿਥੀਨ੍ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ। ਅਨਾਦਦਾਨਸ਼੍ਚ ਪਰੈਰਦਤ੍ਤਂ ਸੈषਾ ਗृਹਸ੍ਥੋਪਨਿषਤ੍ਪੁਰਾਣੀ
ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਰੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਏ; ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਧਨ ਨਾ ਲਵੇ—ਇਹ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਜੀਵੀ ਵृਜਿਨਾਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ਦਾਤਾ ਪਰੇਭ੍ਯੋ ਨ ਪਰੋਪਤਾਪੀ। ਤਾਦृਙ੍ਮੁਨਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਮੁਖ੍ਯਾਂ ਵਸਨ੍ਨਰਣ੍ਯੇ ਨਿਯਤਾਹਾਰਚੇष੍ਟਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਐਸਾ ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ਿਲ੍ਪਜੀਵੀ ਗੁਣਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ। ਅਨੋਕਸ਼ਾਯੀ ਲਘੁਰਲ੍ਪਪ੍ਰਸਾਰ- ਸ਼੍ਚਰਨ੍ਦੇਸ਼ਾਨੇਕਚਰਃ ਸ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ
ਜੋ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਗੁਜਾਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਰ-ਵਾਹਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਘੱਟ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਯਯਾ ਵਾऽਭਿਜਿਤਾਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਭਿਜਿਤਾਃ ਸੁਖਾਸ਼੍ਚ। ਤਾਮੇਵ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾ- ਨਰਣ੍ਯਸਂਸ੍ਥੋ ਭਵਿਤੁਂ ਯਤਾਤ੍ਮਾ
ਜਿਸ ਰਾਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਰਾਤ ਲਈ, ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਦਸ਼ੈਵ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਦਸ਼ ਚਾਪਰਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤੀਨਥਾਤ੍ਮਾਨਮਥੈਕਵਿਂਸ਼ਮ੍। ਅਰਣ੍ਯਵਾਸੀ ਸੁਕृਤੇ ਦਧਾਤਿ ਵਿਮੁਚ੍ਯਾਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍
ਉਹ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਦਸ ਪੋਸਤਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਤਿਸ੍ਵਿਦੇਵ ਮੁਨਯਃ ਕਤਿ ਮੌਨਾਨਿ ਚਾਪ੍ਯੁਤ। ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਦਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਹੇ ਵਯਮ੍
ਕਿੰਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਨ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਰਣ੍ਯੇ ਵਸਤੋ ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ। ਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾ ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯਂ ਸ ਮੁਨਿਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨਾਧਿਪ
ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੰਗਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਥਂਸ੍ਵਿਦ੍ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ। ਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾ ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯਂ ਕਥਂ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਨ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯ ਆਰਣ੍ਯੋ ਮੁਨਿਰ੍ਭਵੇਤ੍। ਤਥਾਸ੍ਯ ਵਸਤੋऽਰਣ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਗ੍ਨਿਰਨਿਕੇਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਗੋਤ੍ਰਚਰਣੋ ਮੁਨਿਃ। ਕੌਪੀਨਾਚ੍ਛਾਦਨਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਦਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਚੀਵਰਮ੍
ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਘਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਲੰਗੋਟ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਾਦਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਭਿਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਾਵਦਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍। ਤਥਾऽਸ੍ਯ ਵਸਤੋ ਗ੍ਰਾਮੇऽਰਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।