ਤੇषਾਂ ਸਮੀਪੇ ਯੋ ਦੇਸ਼ੋ ਹ੍ਰਦਾਨਾਂ ਰੁਧਿਰਾਮ੍ਭਸਾਮ੍। ਸਮਨ੍ਤਪਞ੍ਚਕਮਿਤਿ ਪੁਣ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਹ ਝੀਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ।
ਯੇਨ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਯੋ ਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਮੁਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਤੇਨੈਵ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵਾਚ੍ਯਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਜਿਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਥਾਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਲਿਦ੍ਵਾਪਰਯੋਰਭੂਤ੍। ਸਮਨ੍ਤਪਞ੍ਚਕੇ ਯੁਦ੍ਧਂ ਕੁਰੁਪਾਣ੍ਡਵਸੇਨਯੋਃ
ਕਲਿਯੁਗ ਤੇ ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰਮਧਰ੍ਮਿष੍ਠੇ ਦੇਸ਼ੇ ਭੂਦੋषਵਰ੍ਜਿਤੇ। ਅष੍ਟਾਦਸ਼ ਸਮਾਜਗ੍ਮੁਰਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣ੍ਯੋ ਯੁਯੁਤ੍ਸਯਾ
ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉੱਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਫੌਜਾਂ ਜੰਗ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਸਮੇਤ੍ਯ ਤਂ ਦ੍ਵਿਜਾਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੈਵ ਨਿਧਂ ਗਤਾਃ। ਏਤਨ੍ਨਾਮਾਭਿਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਜਾਤੀ ਯੋਧੇ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਗਏ; ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਪੁਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਰਮਣੀਯਸ਼੍ਚ ਸ ਦੇਸ਼ੋ ਵਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਤਦੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਤ੍ਤਮਾਃ।। ਯਥਾ ਦੇਸ਼ਃ ਸ ਵਿਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਸੁਵ੍ਰਤਾਃ
ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ, ਹੇ ਨੇਕ ਲੋਕੋ।
ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਸੂਤਨਨ੍ਦਨ। ਏਤਦਿਚ੍ਛਾਮਹੇ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਯਥਾਤਥਮ੍
ਹੇ ਸੂਤ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ 'ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ; ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਠੀਕ, ਦੱਸੋ।
ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣ੍ਯਾਃ ਪਰੀਮਾਣਂ ਨਰਾਸ਼੍ਵਰਥਦਨ੍ਤਿਨਾਮ੍। ਯਥਾਵਚ੍ਚੈਵ ਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਹਿ ਵਿਦਿਤਂ ਤਵ
ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ—ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ।
ਏਕੋ ਰਥੋ ਗਜਸ਼੍ਚੈਕੋ ਨਰਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਦਾਤਯਃ। ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤੁਰਗਾਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇੱਕ ਰਥ, ਇੱਕ ਹਾਥੀ, ਪੰਜ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ—ਇਹ, ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਪੱਤੀ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਤ੍ਤਿਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਮੇਤਾਮਾਹੁਃ ਸੇਨਾਮੁਖਂ ਬੁਧਾਃ। ਤ੍ਰੀਣਿ ਸੇਨਾਮੁਖਾਨ੍ਯੇਕੋ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਬੁਧੀਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ 'ਸੇਨਾਮੁਖ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਸੇਨਾਮੁਖਾਂ ਨੂੰ 'ਗੁਲਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਲ੍ਮਾ ਗਣੋ ਨਾਮ ਵਾਹਿਨੀ ਤੁ ਗਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਾਹਿਨ੍ਯਃ ਪृਤਨੇਤਿ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣੈਃ
ਤਿੰਨ ਗੁਲਮਾਂ ਨੂੰ 'ਗਣ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗਣਾਂ ਨੂੰ 'ਵਾਹਿਨੀ'; ਤਿੰਨ ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ 'ਪ੍ਰਤਣ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਚਮੂਸ੍ਤੁ ਪृਤਨਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਮ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਨੀਕਿਨੀ। ਅਨੀਕਿਨੀਂ ਦਸ਼ਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀਂ ਬੁਧਾਃ
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤਣਾਂ ਨੂੰ 'ਚਮੂ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਚਮੂਆਂ ਨੂੰ 'ਅਨੀਕਿਨੀ'; ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ ਅਨੀਕਿਨੀਆਂ ਨੂੰ 'ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਰਥਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਸਂਖ੍ਯਾਗਣਿਤਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ ਵਿੱਚ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।
ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੁਪਰਿ ਚੈਵਾष੍ਟੌ ਤਥਾ ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਗਜਾਨਾਂ ਚ ਪਰੀਮਾਣਮੇਤਦੇਵ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਠ ਸੌ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤਾਹੱਤ—ਇਹ ਵੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵੈਵ ਤੁ। ਨਰਾਣਾਮਪਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਚ੍ਛਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਾਨਘਾਃ
ਇਹ ਜਾਣ ਲਓ—ਇੱਕ ਲੱਖ, ਤੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ; ਤੇ, ਪਾਪ ਰਹਿਤੋ, ਪੰਜ ਸੌ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਨੁੱਖ ਵੀ।
ਪਞ੍ਚ षष੍ਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ। ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਣਿ षਟ੍ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਯਥਾਵਦਿਹ ਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਪੈਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੌ ਤੇ ਛੇ ਸੌ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤਾਮਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਤ੍ਤ੍ਵਦਿਤੋ ਜਨਾਃ। ਯਾਂ ਵਃ ਕਥਿਤਵਾਨਸ੍ਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤਪੋਧਨਾਃ
ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਪੋਧਨੋ।
ਏਤਯਾ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਹ੍ਯਾਸਨ੍ਕੁਰੁਪਾਣ੍ਡਵਸੇਨਯੋਃ। ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪਿਣ੍ਡਿਤਾष੍ਟਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ
ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦੋਵਾਂ ਕੁਰੁ ਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾਵਾਂ ਲਈ, ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ।
ਸਮੇਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਦੇਸ਼ੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਨਿਧਂ ਗਤਾਃ। ਕੌਰਵਾਨ੍ਕਾਰਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਾਲੇਨਾਦ੍ਭੁਤਕਰ੍ਮਣਾ
ਉਹ ਸਭ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾਇਆ; ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਬਣਾਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ।
ਅਹਾਨਿ ਯੁਯੁਧੇ ਭੀष੍ਮੋ ਦਸ਼ੈਵ ਪਰਮਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍। ਅਹਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਤੁ ਰਰਕ੍ਸ਼ ਕੁਰੁਵਾਹਿਨੀਮ੍
ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਉੱਚ ਅਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਦਸ ਦਿਨ ਲੜੇ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਕੁਰੁ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਅਹਨੀ ਯੁਯੁਧੇ ਦ੍ਵੇ ਤੁ ਕਰ੍ਣਃ ਪਰਬਲਾਰ੍ਦਨਃ। ਸ਼ਲ੍ਯੋऽਰ੍ਧਦਿਵਸਂ ਚੈਵ ਗਦਾਯੁਦ੍ਧਮਤਃ ਪਰਮ੍
ਕਰਣ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੋ ਦਿਨ ਲੜਿਆ; ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਲਯ ਨੇ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੜਿਆ।
ਤਸ੍ਯੈਵ ਦਿਵਸਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਦ੍ਰੌਣਿਹਾਰ੍ਦਿਕ੍ਯਗੌਤਮਾਃ। ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਂ ਨਿਸ਼ਿ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਂ ਜਘ੍ਨੁਰ੍ਯੌਧਿष੍ਠਿਰਂ ਬਲਮ੍
ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਤ੍ਤੁ ਸ਼ੌਨਕ ਸਤ੍ਰੇ ਤੇ ਭਾਰਤਾਖ੍ਯਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਜਨਮੇਜਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਸਸ਼ਿष੍ਯੇਣ ਧੀਮਤਾ
ਸੌਨਕ, ਉਹ ਉੱਚ ਭਾਰਤ ਕਥਾ, ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੇਲੇ ਨੇ ਸੁਣਾਈ ਸੀ।
ਕਥਿਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਰ੍ਥਂ ਚ ਯਸ਼ੋ ਵੀਰ੍ਯਂ ਮਹੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍। ਪੌष੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੌਲੋਮਮਾਸ੍ਤੀਕਂ ਚਾਦਿਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ; ਤੇ ਉਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਿਆ, ਪੌਲੋਮਾ ਤੇ ਆਸਤਿਕਾ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪਦਾਖ੍ਯਾਨਮਨੇਕਸਮਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਂ ਨਰੈਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਿਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਪਣੀ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਾਗ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ।
ਆਤ੍ਮੇਵ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇषੁ ਪ੍ਰਿਯੇष੍ਵਿਵ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍। ਇਤਿਹਾਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਰ੍ਥਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਸਰ੍ਵਾਗਮੇष੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਪਿਆਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਭ ਅਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਮੁੱਖ ਹੈ।
ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੇਦਮਾਖ੍ਯਾਨਂ ਕਥਾ ਭੁਵਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਆਹਾਰਮਨਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਵ ਧਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਕਥਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ।
ਤਦੇਤਦ੍ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਕਵਿਭਿਸ੍ਤੂਪਜੀਵ੍ਯਤੇ। ਉਦਯਤੇਪ੍ਸੁਭਿਰ੍ਭृਤ੍ਯੈਰਭਿਜਾਤ ਇਵੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਇਹ ਭਾਰਤ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਜਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸੋਤ੍ਤਮੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਪਿਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਤਮਾ। ਸ੍ਵਰਵ੍ਯਞ੍ਜਨਯੋਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਲੋਕਵੇਦਾਸ਼੍ਰਯੇਵ ਵਾਕ੍
ਜਿੱਥੇ ਵਧੀਆ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਬੋਲੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਤੇ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਤ, ਲੋਕ ਤੇ ਵੇਦ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭਿਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪਦਪਰ੍ਵਣਃ। ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਰ੍ਥਨ੍ਯਾਯਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ਭੂषਿਤਸ੍ਯ ਚ
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਨਜ਼ੁਕ ਅਰਥਾਂ, ਚੰਗੀ ਤਰਕ ਤੇ ਵੇਦ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ—