ਅਧੀਤ੍ਯ ਵੇਦਾਨ੍ਪਰਿਸਂਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਚਾਗ੍ਨੀ- ਨਿष੍ਟ੍ਵਾ ਯਜ੍ਞੈਃ ਪਾਲਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚ। ਗੋਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਹਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੇਤਿ
ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਾਂ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਯੋऽਧੀਤ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਂਸ਼੍ਚ ਧਨੈਃ ਕਾਲੇ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਂਸ਼੍ਚ। ਤ੍ਰੇਤਾਪੂਤਂ ਧੂਮਮਾਘ੍ਰਾਯ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਦਿਵ੍ਯਸੁਖਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ
ਵੈਸ਼, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਧਨ ਆਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਧੂੰਆਂ ਸਾਂਘਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਵੈਸ਼੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈਤਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯਤਃ ਪੂਜਯਾਨਃ। ਤੁष੍ਟੇष੍ਵੇਤੇष੍ਵਵ੍ਯਥੋ ਦਗ੍ਧਪਾਪ- ਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸੁਖਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ
ਸ਼ੂਦਰ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਵਰਨ ਦੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯੈष ਧਰ੍ਮਸ੍ਤਵੋਕ੍ਤੋ ਹੇਤੁਂ ਚਾਨੁਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧ। ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਧੀਯਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਪੁਤ੍ਰ- ਸ੍ਤਂ ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਨ੍ਰਾਜਧਰ੍ਮੇ ਨਿਯੁਙ੍ਕ੍ਸ਼
ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਪਾਂਡੂਪੁਤਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ 'ਤੇ ਲਗਾਓ।
ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵਂ ਮਾਮਨੁਸ਼ਾਸਨਿ ਨਿਤ੍ਯਦਾ। ਮਮਾਪਿ ਚ ਮਤਿਃ ਸੌਮ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ ਯਥਾਤ੍ਥ ਮਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਭਾਵਕ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਮੇਰੀ ਮਤ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕृਤਾਪ੍ਯੇਵਂ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮੇ ਸਦਾ। ਦੁਰ੍ਯੋਧਨਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਵਿਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਪਾਂਡਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਮਤ ਜਦੋਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮਤ ਮੁੜ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦਿष੍ਟਮਭ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਭੂਤੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍। ਦਿष੍ਟਮੇਵ ਧ੍ਰੁਵਂ ਮਨ੍ਯੇ ਪੌਰੁषਂ ਤੁ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍
ਕੋਈ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਅਨੁਕ੍ਤਂ ਯਦਿ ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਾਚਾ ਵਿਦੁਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤਨ੍ਮੇ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਤੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਹਿ ਭਾषਸੇ
ਵਿਦੁਰਾ, ਜੇ ਕੁਝ ਅਜੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਕੁਮਾਰੋ ਵੈ ਯਃ ਪੁਰਾਣਃ ਸਨਾਤਨਃ। ਤਨਤ੍ਸੁਜਾਤਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਭਾਰਤ
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਜਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ', ਭਾਰਤ।
ਸ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਾਨ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਹृਦਯਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍। ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ ਮਹਾਰਾਜ ਸਰ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਵਰਃ
ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਾਮਲੇ ਦੱਸੇਗਾ, ਮਹਾਰਾਜ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਕਿਂ ਤ੍ਵਂ ਨ ਵੇਦ ਤਦ੍ਭੂਯੋ ਯਨ੍ਮੇ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਨਾਤਨਃ। ਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਦੁਰ ਬ੍ਰੂਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਸ਼ੇषੋऽਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਤਵ
ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ? ਵਿਦੂਰ, ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਯੋਨਾਵਹਂ ਜਾਤੋ ਨਾਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮੁਤ੍ਸਹੇ। ਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਦ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮਹਮ੍
ਮੈਂ ਸ਼ੂਦਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਹਿ ਯੋਨਿਮਾਪਨ੍ਨਃ ਸਗੁਹ੍ਯਮਪਿ ਯੋ ਵਦੇਤ੍। ਨ ਤੇਨ ਗਰ੍ਹ੍ਯੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜ਼ ਵੀ ਦੱਸੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਵਿਦੁਰ ਤ੍ਵਂ ਮੇ ਪੁਰਾਣਂ ਤਂ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਕਥਮੇਤੇਨ ਦੇਹੇਨ ਸ੍ਯਾਦਿਹੈਵ ਸਮਾਗਮਃ
ਵਿਦੂਰ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਿਦੁਰਸ੍ਤਭृषਿਂ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਮ੍। ਸ ਚ ਤਚ੍ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸ ਭਾਰਤ
ਵਿਦੂਰ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ। ਭਾਰਤ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਸ ਚੈਨਂ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਵਿਧਿਦृष੍ਟੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਸੁਖੋਪਵਿष੍ਟਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮਥੈਨਂ ਵਿਦੁਰੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਥਕावट ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਵਿਦੂਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਭਗਵਨ੍ਸਂਸ਼ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਨਸਃ । ਯੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਮਯਾ ਵਕ੍ਤੁਂ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮੈ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਭਗਵਾਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਸ਼੍ਰਤ੍ਵਾऽਯਂ ਮਨੁष੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਤਿਗੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਲਾਭਾਲਾਭੌ ਪ੍ਰਿਯਦ੍ਵੇष੍ਯੌ ਯਥੈਨਂ ਨ ਜਰਾਨ੍ਤਕੌ। ਵਿषਹੇਰਨ੍ਭਯਾਮਰ੍षੌ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਪਿਪਾਸੇ ਮਦੋਦ੍ਭਵੌ । ਅਰਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀ ਚ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧੌ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੌ
ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ, ਤਾਂ ਕਿ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕਣ; ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸਾ, ਮਾਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ; ਅਸੰਤੋਖ ਤੇ ਆਲਸ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਘਟਨਾ ਤੇ ਵਾਧਾ।
ਤਤੋ ਰਾਜਾ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰੋ ਮਨੀषੀ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰੇਰਿਤਂ ਤਤ੍। ਸਨਤ੍ਸੁਜਾਤਂ ਰਹਿਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪਰਮਾਂ ਬੁਭੂषਨ੍
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸੀ, ਵਿਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਨਤਸੁਜਾਤ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸਨਤ੍ਸੁਜਾਤ ਯਦਿਮਂ ਸ਼ृਣੋਮਿ ਨ ਮृਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤੀਤਿ ਤਵੋਪਦੇਸ਼ਮ੍। ਦੇਵਾਸੁਰਾ ਹ੍ਯਾਚਰਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ- ਮਮृਤ੍ਯਵੇ ਤਤ੍ਕਤਰਨ੍ਨੁ ਸਤ੍ਯਮ੍
ਸਨਤਸੁਜਾਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਅਮਰ ਹੋਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਚਰਦੇ ਰਹੇ—ਫਿਰ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?
ਅਮृਤ੍ਯੁਂ ਕਰ੍ਮਣਾ ਕੇਚਿਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਚਾਪਰੇ। ਸ਼ृਣੁ ਮੇ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਰਾਜਨ੍ਯਥੈਤਨ੍ਮਾ ਵਿਸ਼ਙ੍ਕਿਥਾਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ।
ਉਭੇ ਸਤ੍ਯੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਮੋਹੋ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਸਂਮਤੋऽਯਂ ਕਵੀਨਾਮ੍। ਪ੍ਰਮਾਦਂ ਵੈ ਮृਤ੍ਯੁਮਹਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤਥਾऽਪ੍ਰਮਾਦਮਮृਤਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ
ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੂਹ ਨੂੰ ਮੌਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ।
ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਵੈ ਅਸੁਰਾਃ ਪਰਾਭਵ- ਨ੍ਨਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਾਃ ਸੁਰਾਸ਼੍ਚ। ਨੈਵ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਇਵਾਤ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤੂ- ਨ੍ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਹਿ
ਅਸੁਰ ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਮੌਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਯਮਂ ਤ੍ਵੇਕੇ ਮृਤ੍ਯੁਮਤੋऽਨ੍ਯਮਾਹੁ- ਰਾਤ੍ਮਾਵਾਸਮਮृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮ੍। ਪਿਤृਲੋਕੇ ਰਾਜ੍ਯਮਨੁਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਦੇਵਃ ਸ਼ਿਵਃ ਸ਼ਿਵਾਨਾਮਸ਼ਿਵੋऽਸ਼ਿਵਾਨਾਮ੍
ਕੁਝ ਯਮ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਮੰਦਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਾ।
ਅਸ੍ਯਾਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਿਃਸਰਤੇ ਨਰਾਣਾਂ ਕ੍ਰੋਧਃ ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਲੋਭਰੂਪਸ਼੍ਚ ਮृਤ੍ਯੁਃ। ਅਹਂ ਗਤੇਨੈਵ ਚਰਨ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਾ- ਨ੍ਨ ਚਾਤ੍ਮਨੋ ਯੋਗਮੁਪੈਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍
ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ, ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਤੇ ਲੋਭ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਮਨ ਗੁਆ ਕੇ ਭਟਕਦੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਤੇ ਮੋਹਿਤਾਸ੍ਤਦ੍ਵਸ਼ੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਇਤਃ ਪ੍ਰੇਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਃ ਪਤਨ੍ਤਿ। ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ਦੇਵਾ ਅਨੁਵਿਪ੍ਲਵਨ੍ਤੇ ਅਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਮਰਣਾਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ
ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੂਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਜਾ ਕੇ ਉਥੇ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮੋਦਯੇ ਕਰ੍ਮਫਲਾਨੁਰਾਗਾ- ਸ੍ਤਤ੍ਰਾਨੁ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨ ਤਰਨ੍ਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਮ੍ । ਸਦਰ੍ਥਯੋਗਾਨਵਗਮਾਤ੍ਸਮਨ੍ਤਾ- ਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਭੋਗਭੋਗੇਨ ਦੇਹੀ
ਜਦ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਲਗਾਓ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੱਚੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵੈ ਮਹਾਮੋਹਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਰ੍ਥਯੋਗਸ੍ਯ ਗਤਿਰ੍ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਾ। ਮਿਥ੍ਯਾਰ੍ਥਯੋਗਾਭਿਹਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਮਰਨ੍ਨੁਪਾਸ੍ਤੇ ਵਿषਯਾਨ੍ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭਟਕਾਵ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਝੂਠੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ, ਝੂਠੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਧ੍ਯਾ ਵੈ ਪ੍ਰਥਮਂ ਹਨ੍ਤਿ ਲੋਕਾਨ੍ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਵਨੁਗृਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍। ਏਤੇ ਬਾਲਾਨ੍ਮृਤ੍ਯਵੇ ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਸ੍ਤੁ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਤਰਨ੍ਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਮ੍
ਲੋਭ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।