षਣ੍ਣਾਮਾਤ੍ਪ੍ਰਨਿ ਯੋਜ੍ਯਾਨਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯੋऽਧਿਤਿष੍ਠਤਿ। ਨ ਸ ਪਾਪੈਃ ਕੁਤੋऽਨਰ੍ਥੈਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਛੇ ਜੋੜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਜਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
ਰਥਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਦृष੍ਟ- ਮਾਤ੍ਮਾ ਨਿਯਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹੁਰਸ਼੍ਵਾਨ੍। ਤੈਰਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਕੁਸ਼ਲੀ ਸਦਸ਼੍ਵੈ- ਰ੍ਦਾਨ੍ਤ ਸੁਖਂ ਯਾਤਿ ਰਥੀਵ ਧੀਰਃ
ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਆਤਮ ਰਥ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਚੁਸਤ ਤੇ ਕਾਬਲ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ, ਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
षਣ੍ਣਾਮਾਤ੍ਮਨਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਥਿਨਾਮ੍। ਯੋ ਧੀਰੋ ਧਾਰਯੇਦ੍ਰਸ਼੍ਮੀਨ੍ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਸਾਰਥਿਃ
ਜੋ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਆਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਛੇ ਉਤਪਾਤੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਸੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਥੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਹਯਾਨਾਮਿਵ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ। ਧृਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਾਰਥ੍ਯੇ ਧृਤ੍ਯਾ ਤਾਨਿ ਜਯੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਚਰਤਾਂ ਯਨ੍ਮਨੋऽਨੁਵਿਧੀਯਤੇ। ਤਦਸ੍ ਹਰਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨਾਵਂ ਵਾਯੁਰਿਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਹਵਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇषੁ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ षਟ੍ਸ੍ਵਮੋਹਾਤ੍ਫਲਾਗਮਮ੍। ਤੇष੍ਵਧ੍ਯਵਸਿਤਾਧ੍ਯਾਯੀ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਧ੍ਯਾਨਜਂ ਫਲਮ੍
ਇਹ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਫਲ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਤੁ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਕਥਿਤੇ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਾਧੇਨ ਭਾਰਤ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਸ ਪੁਨ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਧਰਮਵਿਆਧ ਨੇ ਸੁਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਸੁਖਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਵृਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਮਸਸ਼੍ਚ ਯਥਾਤਥਮ੍। ਵृਣਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਵਦਿਹ ਪृਚ੍ਛਤਃ
ਮੈਨੂੰ ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਫਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਦृਨ੍ਤ ਤੇ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਨ੍ਮਾਂ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਸਿ। ਏਤਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨਿਬੋਧ ਗਦਤੋ ਮਮ
ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਮੋਹਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਰਜ ਏषਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਤ੍ਵਂ ਜ੍ਯਾਯ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਮ ਮੋਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਜ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਸਤਵ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਬਹੁਲੋ ਮੂਢਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਲੋ ਵਿਚੇਤਨਃ। ਦृਰ੍ਹृਪੀਕਸ੍ਤਮੋਧ੍ਯਸ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਾਮਸੋऽਲਸਃ
ਜਿਸ 'ਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਦਾ ਆਦੀ, ਬੇਸਮਝ, ਜਿੱਦੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਲਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਵृਤ੍ਤਵਾਕ੍ਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਯੋ ਨਰਾਗ੍ਰ੍ਯੋऽਨਮੂਯਕਃ। ਵਿਵਿਤ੍ਸਮਾਨੋ ਵਿਪ੍ਰਰ੍षੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧੋ ਮਾਨੀ ਸ ਰਾਜਸਃ
ਜੋ ਚੰਗੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਸਲਾਹਕਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਰਜਸੀਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲੋ ਧੀਰੋ ਨਿਰ੍ਵਿਵਿਤ੍ਸੋऽਨਸੂਯਕਃ। ਅਕ੍ਰੋਧਨੋ ਨਰੋ ਧੀਮਾਨ੍ਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵਸ ਸਾਤ੍ਵਿਕਃ
ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਟਿਕਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਵਿਕ ਹੈ।
ਸਾਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤ੍ਵਥ ਸਂਬੁਦ੍ਧੋ ਲੋਕਵृਤ੍ਤੈਰ੍ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ। ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਬੋਧ੍ਧਵ੍ਯਂ ਲੋਕਵृਤ੍ਤਂ ਜੁਗੁਪ੍ਸਤੇ
ਸਤਵਿਕ ਜਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਸ੍ ਚ ਰੂਪਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਮृਦੁਰ੍ਭਵਤ੍ਯਹਂਕਾਰਃ ਪ੍ਰਸੀਦਤ੍ਯਾਰ੍ਜਵਂ ਚ ਯਤ੍
ਉਸ ਲਈ ਵੈਰਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਚਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋऽਸ੍ ਸਰ੍ਵਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਨ ਚਾਸ੍ਯਾਸਂਯਮੋ ਨਾਮ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੁੰਦ ਵੱਧ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਣ-ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਯੋਨੌ ਹਿ ਜਾਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਗੁਣਾਨੁਪਤਿष੍ਠਤਃ। ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਘਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਆਰ੍ਜਵੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਮਭਿਜਾਯਤੇ। ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਿਂ ਭੂਯਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ
ਜੋ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਧਾਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸ਼ਾਰੀਰੋऽਗ੍ਨਿਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍। ਅਵਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕਥਂ ਵਰ੍ਤਯਤੇऽਨਿਲਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਹਵਾ ਖਾਸ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਤਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਨ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ। ਵ੍ਯਾਧਸ੍ਤੁ ਕਥਯਾਮਾਸ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ
ਇਹ ਸਵਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੇ ਵਿਆਧ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਿਪਾਲਯਨ੍। ਪ੍ਰਾਣੋ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਚਾਗ੍ਨੌ ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ
ਅੱਗ ਸਿਰ 'ਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਸਿਰ 'ਚ ਤੇ ਅੱਗ 'ਚ ਵੱਸ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਭੂਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍। ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤਦੇਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਯੋਤਿਰੁਪਾਸ੍ਮਹੇ
ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਸ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषਃ ਸ ਸਨਾਤਨਃ। ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰਹਂਕਾਰੋ ਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿषਯਸ਼੍ਚ ਸਃ
ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞਂ ਚ ਜੀਵਃ ਕਾਲਃ ਸ ਚੈਵ ਹਿ। ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣ ਏਵ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਆਪ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਉਹੀ ਕੁਦਰਤ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯਤੇ ਚ ਸਃ। ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸੁ ਬਲਮਾਧਤ੍ਤੇ ਚੇष੍ਟਤ੍ਸੁ ਚੇष੍ਟਯਤ੍ਯਪਿ
ਉਹ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਵੇਲੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਦੇ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮृਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪੁਨਰਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਰਪਾਨਨ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਤੇ। ਪृष੍ਠਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਨਨ ਸ੍ਵਾਂਸ੍ਵਾਂ ਗਤਿਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਇਹ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਸਮਾਨ, ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤੁਮੂਲੇ ਗੁਦੇ ਚੈਵ ਪਾਵਕਂ ਸਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ। ਵਹਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀषਂਵਾऽਪ੍ਯਪਾਨਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਅੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ, ਅਪਾਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਬਲੇ ਯ ਏਕਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਵਰ੍ਤਤੇ। ਉਦਾਨ ਇਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦੁषੋ ਜਨਾਃ
ਜੋ ਯਤਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਦਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਨ੍ਧੌਸਨ੍ਧੌ ਸਂਨਿਵਿष੍ਟਃ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਤਥਾऽਨਿਲਃ। ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਤੇ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਜੋੜ ਤੇ, ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।