ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਵਿਦਾਂਵਰ। ਏਕੈਕਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨ੍ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਮੇ ਵਦ
ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਭੂਮਿਰਾਪਸ੍ਤਥਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ। ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਣਇ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਗੁਣਾਨ੍
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਭੂਮਿਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਨੁਦਕਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍। ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇਜਸਿ ਚ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ਵਾਤਯੋਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ। ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ। ਏਤੇਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਭੂਮੇਃ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣਵਤ੍ਤਰਾਃ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ — ਸੁਗੰਧ। ਇਹ ਪੰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਸਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ। ਅਪਾਮੇਤੇ ਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤਵ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ ਤੇ ਸਵਾਦ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਤੇਜਸੋऽਥ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਾਯੌ ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ ਏਵ ਤੁ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ — ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਹਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਗੁਣਾ ਭੂਤੇषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ। ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੇषੁ ਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ
ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਵ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਜ। ਯਦਾ ਤੁ ਵਿषਮਂ ਭਾਵਮਾਚਰਨ੍ਤਿ ਚਰਾਚਰਾਃ
ਇਹ ਗੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਮੇਲ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਲਦੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੇ ਜੀਵ ਅਸਮਝੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ,
ਤਦਾ ਦੇਹੀ ਦੇਹਮਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਤਿਰੋਹਤਿ ਕਾਲਤਃ। ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾਃ। ਯੈਰਾਵृਤਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਧਾਤੂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਗृਹ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਜਾਣੋ।
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਗ੍ਰਾਹਕਾਨ੍ਯੇषਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਿਮਾਨਿ ਤੁ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਥਾ ਦੇਹੀ ਧਾਰਯਨ੍ਨਿਹ ਤਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕੇ ਵਿਤਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਲੋਕਂ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਪਰਾਪਰਜ੍ਞਃ ਸਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਸ ਤੁ ਭੂਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ-ਨੀਚਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ ਸਂਯੋਗੋ ਨਾਸ਼ੁਭੇਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜ੍ਞਾਨਮੂਲਾਤ੍ਮਕਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਤਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮੋਹਜਮ੍। ਲੋਕਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮਾਰ੍ਗੇਣ ਗਮ੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਜਨ੍ਤੁਮਾਤ੍ਮਯੋਨਿਂ ਸਦਾਵ੍ਯਯਮ੍। ਅਨੌਪਮ੍ਯਮਮੂਰ੍ਤਂ ਚ ਭਗਵਾਨਾਹ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਜਨਮ ਆਤਮ ਤੋਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ, ਅਟੱਲ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਪੋਮੂਲਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਨ੍ਮਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਨੁਪृਚ੍ਛਸਿ। `ਤਪਸਾ ਹਿ ਸਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਦ੍ਯਦੇਵਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ'। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਸਂਯਮ੍ਯ ਤਪੋ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹੀ ਤਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂਯਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕਾਵੁਭੌ। ਨਿਗृਹੀਤਵਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏष ਯੋਗਵਿਧਿਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੋ ਯਾਵਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਧਾਰਣਮ੍। ਏਤਨ੍ਮੂਲਂ ਹਿ ਤਪਸਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਨਰਕਸ੍ਯ ਚ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਤੱਕ ਇਹ ਪੂਰਾ ਯੋਗ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਤਪ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਦੋਮਾਰ੍ਚ੍ਛਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍। ਸਨ੍ਨਿਯਮ੍ਯ ਤੁ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
षਣ੍ਣਾਮਾਤ੍ਪ੍ਰਨਿ ਯੋਜ੍ਯਾਨਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯੋऽਧਿਤਿष੍ਠਤਿ। ਨ ਸ ਪਾਪੈਃ ਕੁਤੋऽਨਰ੍ਥੈਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਛੇ ਜੋੜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਜਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
ਰਥਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਦृष੍ਟ- ਮਾਤ੍ਮਾ ਨਿਯਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹੁਰਸ਼੍ਵਾਨ੍। ਤੈਰਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਕੁਸ਼ਲੀ ਸਦਸ਼੍ਵੈ- ਰ੍ਦਾਨ੍ਤ ਸੁਖਂ ਯਾਤਿ ਰਥੀਵ ਧੀਰਃ
ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਆਤਮ ਰਥ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਚੁਸਤ ਤੇ ਕਾਬਲ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ, ਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
षਣ੍ਣਾਮਾਤ੍ਮਨਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਥਿਨਾਮ੍। ਯੋ ਧੀਰੋ ਧਾਰਯੇਦ੍ਰਸ਼੍ਮੀਨ੍ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਸਾਰਥਿਃ
ਜੋ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਆਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਛੇ ਉਤਪਾਤੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਸੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਥੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਹਯਾਨਾਮਿਵ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ। ਧृਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਾਰਥ੍ਯੇ ਧृਤ੍ਯਾ ਤਾਨਿ ਜਯੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਚਰਤਾਂ ਯਨ੍ਮਨੋऽਨੁਵਿਧੀਯਤੇ। ਤਦਸ੍ ਹਰਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨਾਵਂ ਵਾਯੁਰਿਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਹਵਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇषੁ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ षਟ੍ਸ੍ਵਮੋਹਾਤ੍ਫਲਾਗਮਮ੍। ਤੇष੍ਵਧ੍ਯਵਸਿਤਾਧ੍ਯਾਯੀ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਧ੍ਯਾਨਜਂ ਫਲਮ੍
ਇਹ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਫਲ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਤੁ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਕਥਿਤੇ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਾਧੇਨ ਭਾਰਤ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਸ ਪੁਨ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਧਰਮਵਿਆਧ ਨੇ ਸੁਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਸੁਖਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਵृਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਮਸਸ਼੍ਚ ਯਥਾਤਥਮ੍। ਵृਣਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਵਦਿਹ ਪृਚ੍ਛਤਃ
ਮੈਨੂੰ ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਫਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਦृਨ੍ਤ ਤੇ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਨ੍ਮਾਂ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਸਿ। ਏਤਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨਿਬੋਧ ਗਦਤੋ ਮਮ
ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਮੋਹਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਰਜ ਏषਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਤ੍ਵਂ ਜ੍ਯਾਯ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਮ ਮੋਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਜ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਸਤਵ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।