ਬ੍ਰਵੀषਿ ਸੂਨृਤਂਧਰ੍ਮਂ ਯਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਦਿਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸੁਮਹਾਨृषਿਰੇਵ ਮਤੋਸਿ ਮੇ
ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਵੈ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਪਿਤਰੋऽਗ੍ਰਭੁਜਃ ਸਦਾ। ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਲੋਕੇ ਮਨੀषਿਣਾ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ offerings ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤੇषਾਂ ਚ ਪ੍ਰਿਯਂ ਤਤ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ। ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਗਿਆਨ ਸੁਣੋ।
ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਜਗਚ੍ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਾਤਃ ਪਰਤਰਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਹਿਲਦਾ-ਡੁੱਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਖਂ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਸ੍ਤਥਾ ਚ ਭੂਃ। ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ
ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਹਨ: ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ।
ਤੇषਾਮਪਿ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਗੁਣਿषੁ ਤ੍ਰਿषੁ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ਦੂਜੇ ਵਿਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
षष੍ਠੀ ਤੁ ਚੇਤਨਾ ਨਾਮ ਮਨ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਸਪ੍ਤਮੀ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰਹਂਕਾਰਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਛੇਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਰਜਃ ਸਤ੍ਵਂ ਤਮਸ੍ਤਥਾ। ਇਤ੍ਯੇष ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਕੋ ਰਾਸ਼ਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੰਜ ਹਨ, ਰਜ, ਸਤ, ਤੇ ਤਮ ਵੀ ਪੰਜ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤਰਾ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅਵਿਆਕਤ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੈਰਿਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੈਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੈਃ ਸੁਸਂਵृਤੈਃ। ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸਕ ਇਤ੍ਯੇष ਵ੍ਯਕਤ੍ਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਯੋ ਗੁਣਃ। ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕਿਂ ਭੂਯਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ
ਇਹ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਵੀ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਗੁਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਸ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਾਧੇਨ ਭਾਰਤ। ਕਥਾਮਕਥਯਦ੍ਭੂਯੋ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰੀਤਿਵਰ੍ਧਨੀਮ੍
ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਵਿਦਾਂਵਰ। ਏਕੈਕਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨ੍ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਮੇ ਵਦ
ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਭੂਮਿਰਾਪਸ੍ਤਥਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ। ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਣਇ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਗੁਣਾਨ੍
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਭੂਮਿਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਨੁਦਕਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍। ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇਜਸਿ ਚ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ਵਾਤਯੋਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ। ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ। ਏਤੇਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਭੂਮੇਃ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣਵਤ੍ਤਰਾਃ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ — ਸੁਗੰਧ। ਇਹ ਪੰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਸਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ। ਅਪਾਮੇਤੇ ਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤਵ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਰੂਪ ਤੇ ਸਵਾਦ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਤੇਜਸੋऽਥ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਾਯੌ ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ ਏਵ ਤੁ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ — ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਹਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਗੁਣਾ ਭੂਤੇषੁ ਪਞ੍ਚਸੁ। ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੇषੁ ਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ
ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਵ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਜ। ਯਦਾ ਤੁ ਵਿषਮਂ ਭਾਵਮਾਚਰਨ੍ਤਿ ਚਰਾਚਰਾਃ
ਇਹ ਗੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਮੇਲ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਲਦੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੇ ਜੀਵ ਅਸਮਝੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ,
ਤਦਾ ਦੇਹੀ ਦੇਹਮਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਤਿਰੋਹਤਿ ਕਾਲਤਃ। ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾਃ। ਯੈਰਾਵृਤਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਧਾਤੂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਗृਹ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਜਾਣੋ।
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਗ੍ਰਾਹਕਾਨ੍ਯੇषਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਿਮਾਨਿ ਤੁ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਥਾ ਦੇਹੀ ਧਾਰਯਨ੍ਨਿਹ ਤਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕੇ ਵਿਤਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਲੋਕਂ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਪਰਾਪਰਜ੍ਞਃ ਸਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਸ ਤੁ ਭੂਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ-ਨੀਚਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ ਸਂਯੋਗੋ ਨਾਸ਼ੁਭੇਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜ੍ਞਾਨਮੂਲਾਤ੍ਮਕਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਤਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮੋਹਜਮ੍। ਲੋਕਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮਾਰ੍ਗੇਣ ਗਮ੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਜਨ੍ਤੁਮਾਤ੍ਮਯੋਨਿਂ ਸਦਾਵ੍ਯਯਮ੍। ਅਨੌਪਮ੍ਯਮਮੂਰ੍ਤਂ ਚ ਭਗਵਾਨਾਹ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਜਨਮ ਆਤਮ ਤੋਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ, ਅਟੱਲ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਪੋਮੂਲਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਨ੍ਮਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਨੁਪृਚ੍ਛਸਿ। `ਤਪਸਾ ਹਿ ਸਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਦ੍ਯਦੇਵਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ'। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਸਂਯਮ੍ਯ ਤਪੋ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹੀ ਤਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂਯਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕਾਵੁਭੌ। ਨਿਗृਹੀਤਵਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏष ਯੋਗਵਿਧਿਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੋ ਯਾਵਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਧਾਰਣਮ੍। ਏਤਨ੍ਮੂਲਂ ਹਿ ਤਪਸਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਨਰਕਸ੍ਯ ਚ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਤੱਕ ਇਹ ਪੂਰਾ ਯੋਗ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਤਪ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਦੋਮਾਰ੍ਚ੍ਛਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍। ਸਨ੍ਨਿਯਮ੍ਯ ਤੁ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।