ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲਈ ਸਭ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਾਣੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਬੜਾ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਘਣੇ ਲੱਤਾਂ-ਵੱਲੀਆਂ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਉੱਥੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ, ਕਿਨਰ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਜੜ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਠਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿ্ণੂ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਐਸਾ ਉੱਤਮ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਉਪਾਅ ਸੋਚੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿ্ণੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨੇ 'ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ' ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਾਲ ਆਤਮਾ, ਕਮਲ ਨੈਤਰ ਵਾਲੇ ਵਿ্ণੂ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਅਨੰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੂਰੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ, ਉਸਦੇ ਪਲੇਟੂ ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਾਂਗੇ।" ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇ; ਮੈਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ।" ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁੰਭੀਰਾਜ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਇਸ ਪਹਾੜ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣ।" ਕੁੰਭੀਰਾਜ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਵਜਰ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕੁੰਭੀਰਾਜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਮਥਾਣੀ, ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਏ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਛ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੰਤ, ਨਾਰਾਇਣ ਖੁਦ ਖੜੇ ਸਨ। ਅਸੁਰ ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੁਰ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੋਲੇ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਦ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਮਥਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜ਼ਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨਾਲ ਮਥਣ ਲੱਗੇ, ਤਿੱਖਾ ਜ਼ਹਿਰ 'ਹਾਲਾਹਲ' ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਪਏ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਮਥਿਆ, ਤਾਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਿਆ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਨੈਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੀ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਲਾ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਨੀਲਕੰਠ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਣੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰੁਦਰ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਮੁੜ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ, ਅਸੁਰ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੋਲੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧੂੰਏ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਬੱਦਲ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਤੇ ਉਹ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹੇ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਖਾ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਕਈ ਜਲਚਰ ਪੀਸ ਗਏ, ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਏ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੇ ਅੰਡਰਵਰਲਡ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੜਕਦੀ ਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ। ਇਸ ਅੱਗ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਾਥੀਆਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਦਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਂ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਸਮੂਹ ਜੀਵ, ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਮਥਣ ਨਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਗਏ।