ਤਿਲੋਤਮਾ, ਜੋ ਬੜੀ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬੜੀ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ?” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤਿਲੋਤਮਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਅਦਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰਾਂ—ਸੁੰਦ ਅਤੇ ਉਪਸੁੰਦ—ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈ। ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸੋਭਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ।” ਤਿਲੋਤਮਾ ਨੇ “ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ” ਆਖਿਆ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਦੇਵਤਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦ ਤਿਲੋਤਮਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੀ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਜਦ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਚਿਹਰਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਲਾਲ ਸਨ, ਪਿੱਛੇ, ਅੱਗੇ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਚੌਂਹ-ਚਿਹਰੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਤਿਲੋਤਮਾ ਗਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲਈ ਉੱਭਰ ਆਏ। ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤਿਲੋਤਮਾ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਜਦ ਤਿਲੋਤਮਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਤਿਲੋਤਮਾ ਉੱਥੋਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ,” ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਦੈਤ—ਸੁੰਦ ਤੇ ਉਪਸੁੰਦ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੈਰੀ ਦੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ ਤੇ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਨਾਲ, ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੌਜਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁਗੰਧ, ਚੰਗਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਦਾਰ ਪਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਥੇ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੇ-ਮੌਜ ਕਰਦੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਮਤਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਛੱਤ ਤੇ, ਸਾਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾਂ ਆਰਾਮ ਲਈ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਇਕੱਠੇ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਾਰੀਆਂ ਗੀਤ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਆਈਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀਆਂ ਗਾਵਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਤਿਲੋਤਮਾ, ਇੱਕ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਚੁੰਨ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਫੁੱਲ ਚੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਥੇ ਆਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖੀ, ਤੁਰੰਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਵੱਲ ਭੱਜੇ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸੁੰਦ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਪਸੁੰਦ ਨੇ ਖੱਬਾ। ਵਰਦਾਨਾਂ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ, ਧਨ-ਮਾਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ ਕੀਤਾ—“ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਹੈ,” ਸੁੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਭਾਬੀ ਹੈ,” ਉਪਸੁੰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। “ਇਹ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਹੈ!”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਤਿਲੋਤਮਾ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ ਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੋਵੇਂ ਚੀਕਦੇ, “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ!” ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਿੰਘ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭੱਜ ਗਏ। ਸਭ ਡਰ ਕਰ ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਤਿਲੋਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਰੀ, ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆ-ਜਾ ਸਕੇਂ। ਤੇ ਤੇਰੀ ਜੋਤ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।” ਇਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਠੇ ਸਨ, ਤਿਲੋਤਮਾ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ।