ਜਦੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਗਯ-ਭਾਂਡੇ ਤੋੜ ਕੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਐਵੇਂ ਸੁੰਨੀ-ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ, ਸੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਪਸੁੰਦਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਣਾਕੇ, ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਚੀਤੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰੂਰ ਅਸੁਰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਯਗਯ ਤੇ ਪਾਠ ਰੁਕ ਗਏ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਮਿਟ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਾਲ ਬੁਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੋਂ ਚੀਕਾਂ ਤੇ ਡਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਹੱਟ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਦੇਵੀ-ਕਰਮ ਰੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਖੇਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉਜਾੜ ਹੋ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਮੰਗਲ ਵਾਚਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਡਰਾਵਨਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਕਰਮ ਦੇਖ ਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਝ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਲਈ, ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਕਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾਮਹਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਦਾਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਸਿੱਧ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਇਕ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵੈਖਾਨਸ, ਵਾਲਖਿਲਯ, ਵਣਵਾਸੀ, ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਟੋਲੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿਤਾਮਹਾ ਕੋਲ ਆਏ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਾ ਤੇ ਉਪਸੁੰਦਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੂਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ—ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਪਿਤਾਮਹਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਾਮਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਤੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਇਕ ਅਜੋਬੀ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਰਚ।" ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਨਾਰੀ ਰਚੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਚਲਦੀਆਂ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਵਿਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰਤਨਾਂ ਜੜ੍ਹ ਦਿਤੇ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਗਈ, ਤੇ ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਰਤੀ ਭੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੇਪਣ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹਾ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਸਦੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ, "ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੋਹਣੇਪਣ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇਂ।" ਇਸ ਵਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਾਰੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਮਨ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ-ਚੋਟੀ ਕਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਤਿਲੋਤਮਾ' ਰੱਖਿਆ। ਤਿਲੋਤਮਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਤਿਲੋਤਮਾ, ਤੂੰ ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੁੰਦਾ ਤੇ ਉਪਸੁੰਦਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ, ਕਿ ਤੇਰੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਤਿਲੋਤਮਾ ਨੇ 'ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਵੇ' ਕਹਿ ਕੇ, ਪਰਦਾਦਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਦੇਵਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਸਨ। ਜਦ ਤਿਲੋਤਮਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ ਉਸਦੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਥਾਣੂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਖ ਉਗ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਮੁਖ ਉਗ ਆਇਆ; ਜਦ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਇੰਦਰ ਲਈ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਪਿੱਛੇ, ਅੱਗੇ, ਦਾਂਏ-ਬਾਂਏ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਗ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਣੂ (ਸ਼ਿਵ) ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਬਲਾ ਦੇ ਵਧੀਏ ਇੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖੀ ਹੋ ਗਏ।