ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਰਕ, ਵਿਆਕਰਨ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤ ਮਤ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੈਵੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਧਨ ਧਰਤੀ, ਨਦੀਆਂ, ਪਰਬਤਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਵਯ ਕਥਾਵਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਿਅਖਿਆਤ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਇੱਥੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਧਨੀ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਵਿ ਹੀ ਕਹਲਾਈ। ਕੋਈ ਵੀ ਕਵੀ ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇਕਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾ ਬਲਾਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਅੰਨਾ, ਬਹਿਰਾ, ਪਾਗਲ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਅੰਨੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਜਨ ਦੀ ਲੱਕੀ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ-ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ—ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਹਨ—ਉਲਾਸਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜੋਤ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਆਇ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਪੌਲੋਮ ਅਤੇ ਆਸਤਿਕ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਆਦਿ-ਪર્વ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭਾ-ਪर्व ਉਸ ਦੀ ਗੰਢ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਣਯਕ-ਪर्व ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੀਰਾਟ ਤੇ ਉਦਯੋਗ ਪર્વਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਭੀਸ਼ਮ-ਪर्व ਵੱਡੀ ਡਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਪर्व ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਣ-ਪर्व ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਲ੍ਯ-ਪर्व ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਸਤ੍ਰੀ-ਪर्व ਉਸ ਦਾ ਆਰਾਮ-ਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪर्व ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕਾ, ਅੰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਵਾਸਿਕ ਪર્વਾਂ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹਨ; ਮੌਸਲ-ਪर्व ਉਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਗ੍ਯ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਾਹ ਬੱਦਲ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਹੇਰੰਬਾ (ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਯਕ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਸ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗਣਨਾਯਕ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਰਚਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਬਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਮੇਰਾ ਪੈਣ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਨਾ ਰੁਕੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਲੇਖਕ ਬਣਾਂਗਾ।" ਵਿਆਸ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ, "ਕਿਤੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸਮਝੇ ਨਾ ਲਿਖੀਂ।" "ਓਮ" ਆਖ ਕੇ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੂੰਝਲਦਾਰ ਗੰਢਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਗੰਢਾਂ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੁਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ ਰਚ ਲੈਂਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣਯੋਗ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੇ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਆਇ, ਸਾਰੇ ਪર્વਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਯੋਗ੍ਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਠ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਲੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਸੀਤ-ਦੇਵਲ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਮੇਜਯ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਕਰਣ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ, ਭੀਮਸੈਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ। ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਜਿੱਤੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੀ।