ਭੀਮ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਡਰਤਾਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੁਕਵੇਂ ਰਸਤੇ ਚੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਿਆ, ਔਖੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ, ਕਠਿਨ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਨਾਂ ਜੜਾਂ, ਨਾਂ ਫਲ, ਨਾਂ ਪਾਣੀ ਸੀ; ਉਥੇ ਖਤਰਨਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੋਧ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਆਈ; ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਹਵਾ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਮੌਸਮ ਦੀ ਆਮਦ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਥਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਝਾੜੀਆਂ, ਬੂਟੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁੱਟੇ, ਝੁਕੇ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਕੌਰਵ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾ-ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਰਾਮ ਦੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਏ; ਰਾਤ ਵਿਚ ਚੌਵੀ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥਕ ਚੁੱਕੀ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਪੂਤਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ।” “ਹੁਣ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦੀ; ਮੈਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਚਾਹੇ ਡਰਤਾਰਾਸ਼ਟਰ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ।” “ਭੀਮ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ: ਤੇਰੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਰਵ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤ?” “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਥੀ ਨਹੀਂ, ਭੀਮਸੇਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ; ਡਰਤਾਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਨੀਂਦ ਨਾ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੀਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਸੀ; ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਸੁੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਰੋਈ ਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਦਿਲ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੀਮ ਨੇ ਵੱਡੇ, ਸੁੰਨਿਆਂ, ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਨਿਆ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਲਭਣਯੋਗ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਭੀਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਲੱਭਣ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ।” “ਇਹ ਸਰਸਾ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇਗਾ।” ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਭੀਮ ਉਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਾ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਥੇ ਭੀਮ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਤੇ ਨ੍ਹਾਇਆ। ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ, ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਪਰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਰੀ—ਜਿੰਨੀ ਗਾਂ ਚਲ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਮਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੰਝੀ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿਚ, ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਉਣੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਠੰਡੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਸਭ, ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਸ ਲੈਂਦੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ, ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਇੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਥੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭੀਮ, ਅਣਜਾਣ ਰੁੱਖਾਂ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ, ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਵਾਯੁ-ਸੁਤ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੋਦਰ, ਵੱਡੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੀਂਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਬੇਨਸਿਬ।” “ਉਹ ਜੋ ਵਾਰਣਾਵਤ ਵਿਚ, ਸੁੰਦਰ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅੱਜ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।” “ਕੁੰਤੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭੈਣ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਕੁੰਤਿਰਾਜ ਦੀ ਧੀ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਪਾਂਡੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯਾ ਦੀ ਪੂਤ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਨਰਮ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਪਲੰਗਾਂ ਦੀ ਆਦੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਖਿਆਂ ਦੀ ਆਦੀ ਨਹੀਂ।” “ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁੱਤ ਲਿਆ, ਅੱਜ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।” “ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੀਂਦ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?” “ਉਹ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ, ਓ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥਕ ਕੇ ਪਏ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?” “ਇਹ ਅਰਜੁਨ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਦ্বਿਤੀਯ, ਅੱਜ ਆਮ ਜਨ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿਚ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੇਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਅੱਜ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੀਂਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਜਿਸਦੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ।” “ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਰੁੱਖ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਈ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਨਹੀਂ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸਮਰੱਥ, ਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਪਰ ਅਸੀਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ—ਮੰਦ-ਮਤ, ਮੂਰਖ ਪੁੱਤ, ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚ, ਮੰਦ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ—” “ਇੱਕ ਬੁਰਾ, ਅਧਰਮੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਭ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਟਿਕਾ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਨਿਕਾਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਸੜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਰਥੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਦਕਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੀਮਸੇਨ ਆਤਮ-ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਮਾਂ, ਭਰਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।