ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਸੌਵੀਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ—ਉਹ ਜਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਸਾਂਡਾਂ ਵਾਂਗੂں ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗੂਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਹਾਏ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਧੂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਸਾ ਗਈ ਹੈਂ। ਉਹ ਵਾਰਣਾਵਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ? ਇਸ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣਾ ਨਸੀਬ ਭੋਗਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਤਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਥਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾ! ਪਾਂਡਵ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪਾਂਡਵ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਸਿੰਘ-ਬੱਚੇ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹਾਥੀਆਂ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਉੱਚੇ ਜਣੇ, ਮੇਰੇ ਸੁਖ ਦੇ ਕਾਰਣ! ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੋਂ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਵੇਖਾਂ? ਹਾਏ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਹਾਏ ਭੀਮ! ਹਾਏ ਅਰਜੁਨ! ਹਾਏ ਜੁੜਵਾਂ! ਨਾ ਜਾਓ, ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਿਆਓ। ਉਸ ਦੀ ਰੋਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—'ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿਰੋਮਣੀ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦੇ। ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਂ।' 'ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾ ਕਰ; ਇਹੀ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਜਦ ਕੌਰਵ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।' ਫਿਰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਖਣ ਲੱਗਾ—'ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਿਦੁਰ, ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਾਂਡੂ ਵੰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਮੇਰੇ ਆਗੂ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਫਤ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ? ਕੁਰੁ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਜਦ ਕੌਰਵ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੰਦ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਜਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਲੱਖਾ-ਭਵਨ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਈ ਗਈ, ਕੁੰਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਈ। ਫਿਰ, ਖੋਦਣਹਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਤੇ ਭੇਦਪੂਰਨ ਸੁਆਹ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਕੁੰਤੀ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕੰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾ ਘੇਰ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ; ਪਾਂਡਵ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਂਡਵ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਮੇਰੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਵੇ; ਪਾਂਡਵ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੁਕ ਕੇ ਘੁੰਮਣਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਅੰਧਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣਗੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਭਰਾ ਧਨੰਜਯਾ (ਅਰਜੁਨ) ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੁੜਵਾਂ ਯਮ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਧੰਨ ਹੈ! ਧੰਨ ਹੈ!' ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। 'ਤੂੰ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਠੀਕ ਤੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਪਾਂਡੂ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।' ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਕੁਰੁ ਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ) ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਕਰਣ, ਸੌਬਲ (ਸ਼ਕੁਨੀ) ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੋਂ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ। ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਲੱਖਾ-ਭਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਡਰੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਚਾਈ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜਾਣ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਬਚ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ, ਸੋਹਣਪ, ਮਹਾਨਤਾ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਬਲ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਪਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਆਮ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: 'ਕੀ ਉਹ ਸੜ ਗਏ, ਜਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ?' ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਵਗਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ। ਉਹ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੇੜੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਉਹ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ, ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਹਾਥੀ-ਰਾਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗਰੁੜ ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭੀਮ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਉਂਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।