ਵਾਰਣਾਵਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਥੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਸੱਜਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਣ। ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੜ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਦ ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਗਹਣਿਆਂ ਜਾਂ ਸਿੰਗਾਰ ਦੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰਾ, ਕੁਰੁ ਪੁੱਤਰ!" ਕਿਸੇ ਨੇ, "ਹਾਏ, ਭੀਮਾ!" ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹਾਏ, ਫਾਲਗੁਨਾ!" ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੇ, "ਹਾਏ, ਜੁੜਵਾਂ!" ਲੋਕ ਕੁੰਤੀ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਨਗਰਵਾਸੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਵਿਦੁਰ, ਜੋ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਲਾਕੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਜਾਣ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਟੇੜੀ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਯੋਜਨਾ ਉਸਨੇ ਹੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਦੁਰ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਦੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਨੀਆ ਅੱਗੇ ਸੋਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋ ਪਿਆ। "ਹਾਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰਾ! ਹਾਏ, ਭੀਮਾ! ਹਾਏ, ਧਨੰਜਯਾ! ਹਾਏ, ਜੁੜਵਾਂ! ਹਾਏ, ਪ੍ਰਿਥਾ, ਤੂੰ ਇਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।" ਉਥੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਹਨ; ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ ਨੂੰ ਹਰگز ਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਮਨ-ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ; ਕੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਨੰਜਯਾ ਨੂੰ ਰਥੀ-ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕਿਵੇਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ? ਕਿਵੇਂ ਕੌਰਵ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ? ਜਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਰਾਜਤਿਲਕਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਾਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਫਲਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮਾਂ ਵੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀ ਹੋਈ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਰਨ ਉੱਤੇ ਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਜ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਧੂਰੀ ਆਸਾਂ ਸਮੇਤ ਸੜ ਗਈ; ਭਾਵੇਂ ਭੀਮਾ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਸੁਣਾਈ ਆਈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਿਕੰਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਭੀਮਾ—ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਹ ਦਾਨੀ, ਯੋਧਾ, ਤੇਜ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਦੂਰ ਤੱਕ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ, ਮਹਾਨ ਸਾਹਸ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਨਿੜਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰੰਦਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਸੌਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ; ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਨੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਵਾਧੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੇ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪਾਂਡੂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਬਲਾਢ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਣ, ਕਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜੇ ਆ ਗਏ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ? ਹਾਏ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਤ੍ਰਵਧੂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਣਾਵਤ ਜਾਣ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਕੁਨ ਹੋਏ? ਇਸ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣਾ ਨਸੀਬ ਭੋਗਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਚਮੁਚ ਮਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਥਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾ! ਪਾਂਡਵ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪਾਂਡਵੋ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਰ-ਬੱਚੇ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹਾਥੀ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ, ਮੇਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਬੱਚੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਲਵਾ, ਕਿਥੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ? ਹਾਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਹਾਏ, ਭੀਮਾ! ਹਾਏ, ਅਰਜੁਨ! ਹਾਏ, ਜੁੜਵਾਂ! ਨਾ ਜਾਓ, ਵਾਪਸ ਆਓ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੋ।