ਇਹ ਭਾਗ, ਜੋ ਚੌਂਤਾਲੀ ਅਧਿਆਇਆਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਪਾਂਜ ਅੱਖਰਾਂ 'ਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੁਣੋ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਮੌਸਲ ਪర్వ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬੀਰ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਲੂਣ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯਾਦਵ, ਮਦ ਰਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਵੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਦੁਆਰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਉਹ ਘੰਭੀਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮਾਮਾ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਯਾਦਵ ਬੀਰਾਂ ਦੇ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਮਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਖੋਹ ਜਾਣੀ, ਯਾਦਵ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਤਾ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਉਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੌਸਲ ਪರ್ವ, ਜੋ ਸੋਲਵਾਂ ਹੈ, ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅਧਿਆਇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਸਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀਹ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨਕ ਪర్వ, ਸਤਾਰਵਾਂ, ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਰਾਣੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ, ਰਾਜ ਪੱਤਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲੇ। ਉਥੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੌਹਿਤਯਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਵੇਖੀ; ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਤੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਗਾਂਡੀਵ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਮੁੜੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਇਹ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨਕ ਪರ್ವ, ਸਤਾਰਵਾਂ, ਤਿੰਨ ਅਧਿਆਇ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀਹ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਪರ್ವ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਥੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਸਵਰਗ ਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ, ਉਸ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਨੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਕੁੱਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਆਪਣਾ ਮਰਤਕ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਦੈਵੀ ਦੂਤ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਕਰਾਹਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹੇ, ਉਥੇ ਪਾਂਡਵ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੈਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਉਹ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਥੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਇਹ ਅਠਾਰਵਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਲੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਵਲੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਵਲੋਂ ਨੌ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨੁਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰਿਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਵੀਹ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਅਨੁਸੰਗ ਅਤੇ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗਿਣਤੀਆਂ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਵਲੋਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਠਾਰਾਂ ਅਕਾਊਂਟੀਆਂ ਜੰਗ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਧਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਂ ਦੀ ਕਰਕਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਇਸ ਉੱਤਮ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਕਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਮਾਲਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਅਸਲ ਸਾਥੀ ਹੈ ਜੋ ਆਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਚੰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਕਦੇ ਪੂਰਨਤਾ ਜਾਂ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।