ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਰਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਭਲੇ-ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤੀ-ਵਿੱਦਿਆਈ ਸਤਾਈ ਅਧਿਆਇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਸੱਤ ਸੌ ਪਚਿਹੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਕਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਰਵੀਂ ਪੁਸਤਕ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪర్వ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਸਾਕਾ ਤੇ ਚਾਚੇ ਆਦਿਕਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਲਪੀਕਾ ਭੀਸ਼ਮ ਵਲੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਰਵਜ੍ञਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਵੀਂ ਪੁਸਤਕ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਧਿਆਇਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨੱਤੀ ਅਧਿਆਇ, ਨੌਂ ਤਪ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਤ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਪঁਚੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪర్వ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪર્વ ਵਿੱਚ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਵਲੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਦਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਤਰ, ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਸਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਛਿਆਲੀ ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਦਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਮਰੁੱਤ ਦੀ ਕਥਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਤਰ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਲੋਂ ਪੁਨਰ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ञ ਲਈ ਘੋੜਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ; ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਚਿਤਰੰਗਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਬਬ੍ਰੂਵਾਹਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖਤਰਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਥਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ, ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਦੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ञ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਤਿੰਨ ਅਧਿਆਇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਬੀਸ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੰਦਰਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਜ ਪੱਤਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸਮੇਤ, ਰਾਜ ਪਦ ਛੱਡ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਵਿਦੁਰ ਵੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਿਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਵੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉੱਚਤਮ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਜਯ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਗਾਵਲਗਣ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਨਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣੀ। ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕਾ ਪਾਵਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਪਾਵਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਲੀ ਅਧਿਆਇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਿਆਨੀ ਛੇ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਭਿਆਨਕ ਮੌਸਲ ਪర్వ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ ਪੀਕੇ, ਕismet ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਰਮ ਗੰਨੇ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਵਜਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਘਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘੀ। ਫਿਰ, ਅਰਜੁਨ ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਪਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਘਣੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨਾਸ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਲੋਕ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਹਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੇਵਤਾ-ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਖਤਮ ਹੋਈ ਵੇਖੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੇਖੀ।