ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਨ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ, ਵੇਦ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਾਈ। ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਇਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੁਝਰਗ ਦੋਵੇਂ—ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ—ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਮਨੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਸਤਿਕ ਤੋਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਰਿਚਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਭਿੰਨ ਗਿਆਨ-ਸੰਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ। ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਪਰਾਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਗਾਂਗੇਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ‘ਤੇ, ਵਿਚਿਤਰਵੀਰਯ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੁਵੈਪਾਇਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕੌਰਵ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ—ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤ ਅਵਸਥਾ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਜਦ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਕਥਾ ਸਿਖਾਈ। ਫਿਰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਰਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਦ-ਜਦ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ, ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਤਾ, ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਚਾਈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਪਟਤਾ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਰਵੋਤਮ ਭਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਕਾਵਿ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸੰਹਿਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਬਣਾਈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਾਖਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਆਇਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ-ਸੂਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਥਾ ਬਣਾਕੇ, ਦੁਵੈਪਾਇਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾਵੇ। ਦੁਵੈਪਾਇਨ ਦੀ ਐਸੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਦਿ-ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆ ਕੇ ਅਸ਼ਚਰਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਥ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਆਸਨ ਲਗਾਇਆ। ਉਸ ਉੱਚੇ ਸੁਵਰਨ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਲਈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਾਸੇ ਨਾਲ, ਆਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਜੋਮਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਧੰਨਵਾਦੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਵਿ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਤੇ ਵਿਗਾਸ, ਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ—ਇਹ ਵੀ। ਉਮਰ, ਮੌਤ, ਡਰ, ਬੀਮਾਰੀ, ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੀ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪੂਰੇ ਪੁਰਾਣ, ਤਪ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੁਣ, ਇਹ ਵੀ। ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ; ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਰਾ ਭਾਗ। ਤਰਕ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ, ਚਿਕਿਤਸਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤ ਮਤ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨੇਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਮਾਨਵੀਆਂ, ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ, ਧੰਨ ਭੂਮੀਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ। ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਆਚਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈਂ; ਤੇ ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਵਿ ਹੀ ਕਹਾਇਆ। ਕਵੀ ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾ ਬਲਾਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮੰਦਾ, ਅੰਨਾ, ਬਹਿਰਾ, ਪਾਗਲ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅੰਨਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲਈ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਜਨ-ਲਾਟੀ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਲਿਆਇਆ।